Hoe zo’n kleine gebeurtenis zo groot kon worden zo groot

De Haagse burgemeester Van Aartsen ging een week later op vakantie dan gepland, om een demonstratie voor te bereiden. Daarna ging toch alles mis. Wat gebeurde er precies op het stadhuis?

Foto Olivier Middendorp

Met een boodschappenlijstje in zijn hand scharrelt Jozias van Aartsen in het ochtendzonnetje over de markt van een Zuid-Frans provinciestadje. Het geeft de Haagse burgemeester het ultieme vakantiegevoel.

Het is donderdag 24 juli. De vorige avond, een week later dan gepland, is Van Aartsen met zijn vrouw gearriveerd op hun vaste vakantieadres bij Toulouse. De voorbereiding op een voor die dag aangemelde Pro Gaza-demonstratie eiste zijn aandacht. Bij een soortgelijke betoging op het Spuiplein, begin juli, verschenen borden met hakenkruizen die door de politie werden ingenomen.

’s Avonds, na afloop van de betoging in zijn stad, krijgt hij bericht: de mars van ruim vijftig scanderende en met ISIS-vlaggen zwaaiende moslimradicalen is onrustig verlopen, maar zonder grote incidenten. Van Aartsen is opgelucht. Hij verheugt zich op het boek dat hij heeft meegenomen, een biografie van dirigent Willem van Otterloo. Zijn drie volwassen zoons met aanhang kunnen ieder moment arriveren. De vakantie kan nu echt beginnen, denkt hij. Het loopt anders.

Op datzelfde moment belt een journalist van Omroep West naar het Haagse stadhuis. Of er aanhoudingen zijn verricht rond de demonstratie, luidt de vraag. „Nee want er zijn geen strafbare grenzen overschreden”, antwoordt Bart Jochems, interim-directeur communicatie van de gemeente, na ruggenspraak met de politie. De journalist verwerkt het citaat in een bericht op de site van de omroep. De kop: ‘Van Aartsen: Geen grenzen overschreden bij pro-Palestina demonstratie.’

Een journaliste van nieuwsblog GeenStijl, die de demonstratie belaagd is, zegt in hetzelfde artikel dat er ‘wel degelijk grenzen zijn overschreden’. „Het is mij onmogelijk gemaakt om op de openbare weg verslag te doen”, zegt ze. „Bovendien is er opgeroepen tot geweld tegen de Joden.” Andere aanwezigen bevestigen dat.

Het drupt in Schilderswijk

De ‘geen grenzen’-uitspraak zal de aanzet blijken van grote ophef. De internationale spanningen door de opmars van de terreurbeweging Islamitische Staat (IS) in Syrië en Irak zijn tastbaar in de Haagse Schilderswijk. Zoals een buurtbewoner het omschrijft: „Als het regent in de wereld, drupt het in de Schilderswijk.” Jongeren sympathiseren met IS, autochtone Hagenaars voelen zich „buitenlander” in delen van de wijk die gelden als broedplaats voor uitreizigers naar Syrië.

Behalve GeenStijl storten de gemeenteraadsfracties van de PVV en die van ex-PVV’er Richard de Mos zich op de kwestie. Net als Geert Wilders. „Dhimmi Van Aartsen tolereert jodenhaat en accepteert bedreigen journalist: aftreden/opstappen/nooit meer terugkomen!”, twittert hij aan zijn 332.000 volgers. Media-aandacht verzekerd in het nieuwsluwe zomerreces.

Op de derde verdieping van het stadhuis volgt Bart Jochems de berichtgeving. Tot zijn schrik ziet hij hoe het woord ‘strafbaar’ wegvalt in de berichten. ‘Van Aartsen: geen grenzen overschreden’ verspreidt zich razendsnel over internet.

Bijna een jaar is Jochems dan in dienst bij de gemeente, drie dagen per week. Van Aartsen, voor wie hij eerder werkte, heeft hem in de zomer van 2013 gevraagd als directeur communicatie. Ondertussen wordt gezocht naar een nieuwe chef voor het voorlichtingsapparaat, dat al jaren als defensief bekendstaat. Die is er een jaar later nog niet. Bovendien is Van Aartsens vaste woordvoerder met vakantie.

De burgemeester zelf volgt het nieuws op zijn iPad. Daags na de demonstratie belt hij Jochems en dicteert hem een verklaring. Beide weten dat Van Aartsen sinds zijn tijd als minister van Buitenlandse Zaken (1998-2002) door een deel van de Joodse gemeenschap met argwaan wordt bekeken. Hij heeft zich in die tijd niet onvoorwaardelijk achter Israël geschaard, vindt ze. In de verklaring wijst Van Aartsen op het grondwettelijke recht op demonstratie en op zijn beperkte mogelijkheden als burgemeester voor een verbod. In de slotzin noemt hij „oproepen tot haat jegens bevolkingsgroepen totaal verwerpelijk”. Veel effect sorteert het niet, ziet ook Van Aartsen zelf.

Het Openbaar Ministerie (OM) laat op hetzelfde moment in een schriftelijke verklaring weten dat de beelden van de demonstratie „zijn veiliggesteld en worden uitgekeken” met een Arabisch sprekende tolk. „Als achteraf blijkt dat er sprake is van enig strafbaar feit zal daar tegen worden opgetreden”.

Hoe beeldvorming een feit wordt

Dit is het moment waarop de perceptie van de Haagse bestuurders en de beeldvorming definitief uiteen gaan lopen. Het besef dringt niet door dat ‘beeldvorming’ anno 2014 een hard politiek feit kan worden, dat een adequate reactie vergt.

Op maandag 28 juli linkt GeenStijl voor het eerst naar een online petitie met een oproep aan Van Aartsen op te stappen. Opsteller is de Amsterdammer Michiel Mans, als publicist werkzaam voor het nieuwsblog The Post Online. De uitspraak dat er ‘geen grenzen zijn overschreden’, is hem „volledig in het verkeerde keelgat geschoten”. „De grens die is overschreden, is de grens van wat een volk kan accepteren”, schrijft hij. „Wij accepteren geen burgemeesters die oproepen tot volkerenmoord, niet grensoverschrijdend (laten) noemen.”

Diezelfde dag belt Van Aartsen met Kitty Nooy, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie. Hij vraagt waarom er nog geen mensen zijn aangehouden. Nooy legt uit dat ze er mee bezig zijn. Van Aartsen: „Kitty, het is nu tijd dat er wordt gehandeld.” Op het stadhuis zet loco-burgemeester Rabin Baldewsingh zijn handtekening onder de beantwoording van raadsvragen door de PVV over de kwestie: „Het OM heeft aangegeven nog deze week uitsluitsel te geven of vervolging mogelijk is.”

Het idee om voor de camera’s een verklaring af te leggen haalt het niet. De oude mediawet dat zwijgen juist beeldbevestigend werkt, is niet aan Baldewsingh en Van Aartsen besteed. De laatste heeft al een schriftelijke verklaring afgelegd, is de redenering op het stadhuis. Ook binnen de coalitie (D66, VVD, CDA en de Stadspartij) dringt niemand aan op een ferm statement op beeld. Het is gewoon „de zoveelste poging” van De Mos en die „stakkers van de PVV” om alleen maar lawaai te maken, zo is de consensus.

De Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb (PvdA) belt Van Aartsen met advies. Net als D66-leider Alexander Pechtold. Ook premier Mark Rutte belt zijn partijgenoot Van Aartsen. Rutte zegt bezorgd te zijn. Van Aartsen praat hem bij en noemt zijn overwegingen om niet terug te keren. Dan zegt Rutte: „Je hebt doorgaans een goede intuïtie. Volg je gevoel.”

Het blijft maar rondzingen

Op donderdag 31 juli houdt het OM twee verdachten aan. „De verdenking bestaat uit het in vereniging aanzetten tot geweld tegen een bevolkingsgroep wegens geloof en ras.” Al snel mogen ze weer gaan. Intussen blijven de ‘niet overschreden grenzen’ rondzingen, merken raadsleden. Bij een demonstratie voor de Israëlische ambassade lopen Jochems en VVD-fractievoorzitter Martin Wörsdörfer elkaar bij toeval tegen het lijf. Wörsdörfer: „Welke stagiair bij voorlichting zat er zo te prutsen?” Jochems: „Dat was ik.” Beide lachen ongemakkelijk.

Op zondagochtend 10 augustus regent het. Op het stadhuis hopen ze dat het weer de opkomst beperkt voor de door Pro Patria georganiseerde ‘Mars voor de vrijheid’. Een allegaartje heeft zich bij het Centraal Station verzameld voor de tocht door de Schilderswijk: inwoners van de stad, rechts-extremisten en een groep ADO-supporters. Loco-burgemeester Baldewsingh zit op het stadhuis, Bart Jochems volgt thuis in Utrecht de berichtgeving op zijn laptop.

Al snel gaat het mis. Op de Hoefkade komen de betogers in conflict met een groep boze moslimjongeren. Journalisten van De Telegraaf en Novum Nieuws worden belaagd. Zes mensen worden direct aangehouden. Weer staat de wijk in de schijnwerpers, tot afgrijzen van Baldewsingh en Van Aartsen. Er ís toch opgetreden?

Nog een frisse duik in Zuid-Frankrijk

Jochems noteert de talrijke verzoeken van de media om een reactie. Baldewsingh wil er niet aan. Hij weigert nog steeds voor een camera te gaan staan of een telefonische toelichting te geven. Het stadsbestuur is letterlijk onbereikbaar.

Op zondagavond draagt Baldewsingh (PvdA) het loco-burgemeesterschap over aan zijn collega Tom de Bruijn (D66). Telefonisch lopen de twee de feiten langs. Hun conclusie: alles is onder controle. Over de beeldvorming spreken ze niet. De Bruijn, na een carrière als diplomaat sinds een paar maanden bestuurder, laat zich op maandag bijpraten door politie en OM.

Van Aartsen surft langs alle nieuwssites en weet dat het definitief is gebeurd met zijn vakantie. Hij maakt een uitdraai met vertrektijden van vluchten van Toulouse naar Schiphol. Voor de zekerheid, want hij wil niet toegeven aan wat hij ervaart als een hetze. De hele dag zit hij aan de telefoon. Na overleg met zijn vrouw en een frisse duik is hij eruit: hij keert niet terug.

Op dinsdag 12 augustus ontbrandt de kwestie volledig. ‘DEN HAAG RADELOOS’, kopt De Telegraaf op de voorpagina. De onderkop: ‘Burgemeester Van Aartsen nog steeds op vakantie’. De ochtendkrant citeert VVD-minister Ivo Opstelten, ‘die wel duidelijke taal spreekt over de gebeurtenissen’. Opstelten: „Wat er zondag is gebeurd, vind ik onaanvaardbaar”.

Op Twitter is #waarisJozias? ondertussen trending topic. Loco-burgemeester Tom de Bruijn ziet het op zijn werkkamer op de vijfde verdieping met verbazing aan. De ophef waait wel over, is zijn inschatting. Nu reageren als loco-burgemeester heeft in elk geval geen zin, vindt hij. Daarvoor heeft de campagne van De Telegraaf zich te zeer op de persoon Van Aartsen gericht. Een opvatting die alle betrokkenen op het stadhuis delen.

Iets verderop in het pand is de SP- fractie om. Na De Mos en de PVV wil ook SP-leider Bart Kent een spoeddebat met Van Aartsen. Kent: „Hij moet nu optreden, anders kan hij beter aftreden.” Een paar uur later stapt Van Aartsen met zijn vrouw in de auto naar Den Haag, waar hem het debat wacht. „Ik verheug me er zeer op”, zegt hij tegen een AD-journalist die hem belt.

Als Van Aartsen ’s avonds incheckt bij een hotel in de Loirestreek, schuift De Mos aan bij Knevel & Van den Brink. „Ik ben blij dat het de burgemeester eindelijk behaagt zijn strandbal op te geven.”

De petitie van Mans is dan inmiddels 18.000 keer ondertekend. „Toen na GeenStijl ook Omroep West en de NOS de link publiceerden, ging het snel”, zegt Mans terugblikkend. „Er zaten wel wat valse ondertekenaars bij. Zo was de petitie drie keer getekend door een Jozias van Aartsen. Die heb ik er maar uitgegooid. Ahmed Aboutaleb uit Rotterdam heb ik laten staan. Dat vond ik wel grappig.”

Op naar de volgende vuurproef

Dat Van Aartsen op donderdag voor de derde dag op rij op de voorpagina van De Telegraaf prijkt, leidt tot nog meer nervositeit op het stadhuis. Aan het einde van de middag komt het stadsbestuur bijeen. Alleen D66-wethouder Ingrid van Engelshoven is er niet. De andere wethouders spreken hun steun uit voor Van Aartsen. Boudewijn Revis (VVD) en Karsten Klein (CDA) zeggen wel te willen evalueren hoe er is gecommuniceerd door de gemeente. De rest staat er amper bij stil.

Het is half acht als het debat begint met elf insprekers, onder wie een man uit Eindhoven. „Ik ben niet van ‘Eigen volk eerst’ meneer Van Aartsen, maar ‘Eigen volk achteraan’ hoeft ook niet.” Van Aartsen hoort het onbewogen aan. Om half negen legt hij ten overstaan van een afgeladen tribune zijn voorbereide verklaring af. Nieuwsuur doet live verslag. Van Aartsen: „Het zijn ideologische pyromanen die onze samenleving in gevaar brengen.” Even kijkt hij naar PVV-fractievoorzitter Léon de Jong. Die dient kort daarna zijn aangekondigde motie van wantrouwen in. „Deze laffe burgemeester buigt voor het islamitische tuig in deze stad”.

De motie krijgt geen steun, de angel is uit het debat. Raadsleden zijn vaak drukker met elkaar dan met Van Aartsen. Die toont te weinig zelfkritiek, vinden ook sommige coalitiepartijen. Van een falend persbeleid wil hij niets weten. „We hebben een bui-ten-gewoon goed getrainde afdeling communicatie.” Achter de collegetafel kijken wethouders elkaar verbaasd aan.

De balans een week na dato: tien aanhoudingen; twee personen zitten nog vast. Een publicitair beschadigde burgemeester. De erkenning van menig wethouder dat achteraf gezien eerder had moeten worden gereageerd. De uitbreiding van het demonstratieverbod voor de Schilderswijk naar alle woonwijken in de stad. En de aanmelding van zeven rivaliserende demonstraties voor zaterdag 20 september. Van Aartsens volgende vuurproef.