Verlangen naar de vader die je nooit hebt gehad

Martijn Meijer zag op dvd alle aflevering van de Franse crimi-serie Maigret en vroeg zich af wat hem daarin zo aanspreekt. Het is: de wijze vaderfiguur die niet meer bestaat.

Foto's Thinkstock

De afgelopen weken ben ik verslingerd geraakt aan Maigret, een televisieserie over de beroemde pijprokende commissaris die aan het hoofd staat van de Parijse moordbrigade. De 54 afleveringen zijn tussen 1991 en 2005 gemaakt, maar pas recent heb ik de serie op dvd ontdekt. De Maigret-verhalen van schrijver Georges Simenon (1903-1989) werden al eerder verfilmd voor de bioscoop en de televisie; in Nederland hebben Kees Brusse en Jan Teulings in de jaren zestig Maigret gespeeld. Toch heeft geen enkele acteur deze figuur zo fenomenaal vertolkt als de Franse Bruno Cremer. De ‘massieve, boomgrote, breedgeschouderde’ Maigret, zoals Simenon hem beschreef, lijkt werkelijk tot leven gekomen in de machtige gestalte van Cremer. ‘Le commissaire Maigret est mort’, schreef Paris Match dan ook in 2010 bij het overlijden van de acteur.

Melancholieke toon

Normaal gesproken ben ik niet zo’n liefhebber van detectives en politieseries. Wat spreekt me dan aan in Maigret – behalve het nostalgische beeld dat de serie geeft van Parijs aan het begin van de jaren vijftig, net voor de komst van de welvaartsmaatschappij? Zijn het de verhalen, die niet over echte misdadigers gaan, maar over gewone mensen die op noodlottige wijze tot een misdaad worden gedreven, of er het slachtoffer van worden? Ligt het soms aan het kalme tempo en de melancholieke toon waarop de verhalen verteld worden?

Zeker, dat speelt allemaal een rol, maar de grootste charme gaat voor mij uit van het personage Maigret, een man die het soort autoriteit bezit dat in onze tijd steeds zeldzamer lijkt te worden.

Maigret is een atypische commissaris: hij houdt niet van het papierwerk en de vergaderingen die bij zijn functie horen. Liever verlaat hij het bureau om de stad in te trekken. Hij schaduwt verdachten, begeeft zich onder het gewone volk, bezoekt hoerenkasten, nachtclubs en morsige hotels. Regelmatig loopt hij even een cafeetje binnen om een glas wijn of bier te drinken; een barman is vaak een bron van informatie. Wij kunnen intussen over zijn schouder meekijken en krijgen de indruk dat Maigret ons de mensen laat zien zoals ze echt zijn: nooit helemaal goed of helemaal slecht, altijd bezig om te overleven.

Hij denkt niets

Vaak wordt hem gevraagd wat hij van een zaak denkt en dan antwoordt hij steevast: ‘Ik denk niets.’ Maigret loopt rond, proeft de sfeer, kijkt naar de mensen, stelt vragen en luistert goed naar de verhalen die hem verteld worden; daarbij is hij naast commissaris en speurder ook psychiater, biechtvader en vaderfiguur. Hij observeert de kleine zielen die hij op zijn pad treft zonder in moralisme te vervallen en zonder cynisch te worden.

Ook als de dader eenmaal gearresteerd is, op het bureau zit en de ondervraging begint, blijft Maigret hem met een humane blik bekijken: hij wil de ander begrijpen, het is hem om de waarheid te doen – het oordeel laat hij over aan de rechter. Soms is zijn begrip zo groot dat hij de dader zelfs laat lopen, indachtig het Franse spreekwoord: ‘Tout comprendre c’est tout pardonner.’

Hoewel hij een dienaar van de wet is, spreekt zijn eigen geweten altijd het laatste woord. Het zal geen verbazing wekken dat sommige misdadigers Maigret (die zelf geen kinderen heeft) als de vader beschouwen die ze in hun jeugd nooit hebben gehad. Ook Simenon zei eens in een interview: ‘Maigret lijkt op mijn vader.’

Wat de meeste indruk op me heeft gemaakt bij het bekijken van de serie is deze vaderlijke autoriteit van Maigret. Het is een autoriteit die in onze tijd wellicht alleen nog in fictie te vinden is: een man die onkreukbaar is en toch benaderbaar blijft; die streng is, maar ook begripvol; die een held is in de publieke opinie, maar zelf helemaal niet bezig is met zijn imago.

Aan de ene kant is Maigret een keurige ambtenaar die zijn plicht doet, aan de andere kant is hij een individualist die er zijn eigen ideeën op na houdt en daardoor regelmatig in botsing komt met rechters en officieren van justitie. Zo verenigt hij in zijn persoon allerlei tegendelen die zelden samengaan. Eigenlijk is Maigret de vader, de baas en de leider waar we allemaal naar verlangen, juist nu zo veel autoriteiten hun gezag verloren hebben of gecompromitteerd zijn geraakt.

Vader is een hypocriet

Sinds de jaren zestig heeft de vaderfiguur in de samenleving nogal een devaluatie ondergaan. Niet voor niets schreef Annie M.G. Schmidt in 1965 het liedje ‘Op een mooie Pinksterdag’, met de onsterfelijke regels: ‘Vader is een hypocriet/ Vader is een nul/ Vader is er enkel en alleen maar voor de centen/ en de rest is flauwekul.’

Provo’s en hippies bespotten de autoriteiten, punks en krakers staken hun middelvinger op naar het gezag. Ook in het gezin brak de revolutie uit. De generatiekloof opende zich, vaders en zoons stonden lijnrecht tegenover elkaar. Met de emancipatie van de vrouw en de opkomt van de bewust ongehuwde moeder kreeg de traditionele vader de genadeklap.

Tegenwoordig leven we in een vaderloos tijdperk. Dat wil zeggen: de vaderfiguur als vanzelfsprekende autoriteit bestaat niet meer. De politiek was ooit het domein van vaderlijke premiers als Colijn en Drees. Nu staat aan het hoofd van het gezin-Nederland niet langer een vader, maar een zoon – een slimme jongen, maar niet iemand naar wie je luistert als hij je een standje geeft.

Ook het gezag van de politieman is al jaren op zijn retour: welke kwajongen is er nog bang voor oom agent? Misschien zou de arts wel een vader willen zijn, maar hij heeft maar een paar minuten de tijd om de klachten van de patiënt te bespreken.

Hobbyschuurtje

Maigret en andere vaderlijke speurders, zoals Morse en Father Brown, laten zien hoe het zou zijn om een alwetende vader te hebben die geduldig naar je luistert en al je problemen oplost. Het is jammer dat zo’n figuur niet echt bestaat. Waarschijnlijk ligt dat niet alleen aan de vaders, maar ook aan onszelf. We zijn wantrouwend geworden, we geloven niet meer in het vaderschap – we hebben te vaak gehoord over vaders die hun kinderen vermoorden, vaders die er buitenechtelijke affaires op na houden, vaders die thuis niets te vertellen hebben en zich verschuilen in hun hobbyschuurtje.

Maar de behoefte blijft aan voorbeeldige vaderfiguren – en gelukkig kunnen we dan terecht bij de verhalen over grote speurders. Zoals Maigret, die alles begrijpt en alles vergeeft.