Nederland trekt snel het pistool

Ook in Europa schieten agenten. En Nederlanders relatief veel. Er vallen jaarlijks zo’n drie doden.

Een ongewapende verdachte neerschieten, mag dat? Omdat hij zich verzet bijvoorbeeld, of wil vluchten? In Ferguson in de Verenigde Staten is het al bijna twee weken onrustig sinds de politie de ongewapende Michael Brown op straat doodschoot. De politie in de VS heeft terecht de reputatie snel naar het vuurwapen te grijpen, en dan ook gericht te schieten – zeker als de verdachte zwart is. Maar ook in Nederland en veel buurlanden mogen agenten hun pistool gebruiken bij een aanhouding.

Wanneer de politie in Nederland geweld mag gebruiken, is vastgelegd in een zogeheten ambtsinstructie. Daaruit blijkt dat een politieman zijn vuurwapen mag gebruiken tegen vuurwapengevaarlijke verdachten. Maar hij mag eventueel ook schieten om iemand aan te houden die verdacht wordt van een ernstig misdrijf en zich verzet tegen zijn arrestatie. Verzet kan ook wegrennen zijn, zoals in het geval van de ongewapende, zeventienjarige Rishi, die in 2012 in Den Haag werd doodgeschoten door een agent.

In andere Europese landen is die geweldsinstructie vergelijkbaar, zegt hoofddocent maatschappelijke veiligheid Jaap Timmer van de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij deed voor een publicatie in 2011 onderzoek naar vuurwapengeweld door de politie in andere Europese landen. Een opvallend verschil is de eis dat de agent zelf in gevaar moet zijn. In Nederland wordt die eis niet gesteld: schieten mag als het nodig is om een gevaarlijke verdachte aan te houden, maar dat dreigende gevaar kan ook anderen betreffen. En op de Britse eilanden mag geweld zelfs worden gebruikt om criminaliteit te voorkomen. In andere landen wordt vermeld dat geweld alleen toelaatbaar is als het nodig is ter verdediging van de agenten zelf.

Ondanks die overeenkomsten zijn er flinke verschillen in het aantal doden dat per land valt door politiekogels. In Nederland zijn dat er al tientallen jaren ongeveer drie per jaar, in Finland nog niet één per drie jaar.

Vooral de cultuur binnen de politie is bepalend. Hoe worden agenten opgeleid? Hoe wordt de kennis bijgehouden? Aan wie worden incidenten gemeld? Hoe en door wie worden de incidenten getoetst? Timmer ontwaart in Nederland de trend dat het Openbaar Ministerie vaker agenten vervolgt voor schietincidenten.

    • Elsje Jorritsma