De opkomst van de vechtagent

Agenten gedragen zich als soldaten in vijandig gebied, uitgerust met oorlogswapens. In 2013 vielen zeker 400 doden.

Politieman in Ferguson, met een automatisch geweer in de aanslag, probeert de rust te herstellen in Ferguson. Foto AFP

Twee weken vóórdat Michael Brown vorige week zaterdag in Ferguson werd doodgeschoten, stierf in New York Eric Garner. Bij zijn arrestatie werd hij hardhandig in een wurggreep genomen. De astmatische Garner riep dat hij geen lucht kreeg. Hij stierf daarna aan een hartaanval.

Twee dagen nádat Brown in Ferguson werd doodgeschoten, stierf in Los Angeles Ezell Ford door drie politiekogels. De schizofrene jongen lag volgens getuigen op de grond toen hij in de rug werd geschoten.

Dinsdagavond werd dichtbij Ferguson, door de politie in St Louis opnieuw een zwarte man neergeschoten. Kajieme Powell zou met een mes op twee agenten zijn afgelopen, en geroepen hebben: ‘Dood me!’. De agenten waarschuwden hem. Toen Powell doorliep, schoten beiden.

De vier doden zijn geen toeval. Amerikaanse agenten op straat gedragen zich de laatste jaren als soldaten in vijandig gebied. „Kijk naar die helmen, die gasmaskers, die militaire uitdossing,” zegt Norm-Stamper, een gepensioneerd politiechef uit Seattle die in 1999 ontslag moest nemen na de uit de hand gelopen WTO-protesten daar, The Battle for Seattle, en zich sindsdien inzet voor politiehervorming. „Het menselijk gezicht van de politie is letterlijk verdwenen.”

Hoofdschuddend heeft Stamper gekeken naar het militair vertoon – automatische geweren, mijnbestendige pantservoertuigen, stroomstootwapens – waarmee de politie in Ferguson afgelopen week de demonstraties probeerde in te dammen. „Blanke agenten met agressieve honden, die traangas inzetten tegen een zwarte menigte, dat heeft Amerika al te vaak gezien”, zegt hij doelend op de rassenrellen in de jaren zestig.

Nu heeft 43 procent van de Amerikanen een wapen, en lopen agenten zeker gevaar. „Maar de grens tussen alertheid en paranoia wordt overschreden”, zegt ook David Klinger, voormalig agent en nu hoogleraar crimonologie aan de Universiteit van Saint Louis, aan de telefoon. „Ik leer mijn studenten: escaleren kan altijd nog. Deëscaleren is moeilijker.”

Fixatie op calamiteiten

De wijkagent heeft in de VS plaatsgemaakt voor de Warrior Cop, de vechtagent, betoogde journalist en voormalig politieman Radley Balko in zijn gelijknamige boek uit 2013. De oorzaken zijn volgens hem een toevloed van oorlogswapens en een fixatie op dramatische calamiteiten, zoals afrekeningen tussen drugsbendes en schietpartijen op scholen.

Ook agenten zelf vinden dat hun collega’s te veel geweld gebruiken. Bij een enquête van het National Institute of Justice meldde een vijfde van de agenten dat een collega over de schreef ging.

De wetgeving rond politiegeweld is in de VS zeer versnipperd. Landelijk is alleen vastgelegd dat politie mag schieten als een verdachte een gevaar voor zijn omgeving vormt, of als een agent ‘een redelijk vermoeden’ heeft dat hij of een collega in levensgevaar zijn. Per staat en district werken de meer dan 17.000 politiemachten in de VS met hun eigen regels. Lokale jury’s bepalen de grens tussen geoorloofd en ongeoorloofd geweld.

Jaarlijks worden in de VS 12,5 miljoen aanhoudingen verricht. Het aantal doden dat daarbij valt wordt niet onafhankelijk bijgehouden. Maar op vrijwillige basis meldden korpsen aan de FBI in 2013 meer dan vierhonderd ‘justifiable homicides’ – gevallen waarbij de politie het recht had om te schieten. Het aantal dode agenten door geweervuur daalt de laatste jaren juist. In 2013 waren het er dertig, twee jaar eerder 48. „De veiligheid van politiemensen is belangrijk”, zegt Stamper. „Maar dat moet niet ten koste gaan van de wil en de vaardigheid om contact te maken met mensen.”

De woede in Ferguson over excessief geweld, oneerlijke behandeling, discriminatie en straffeloosheid bij de politie, wordt onder vooral Afro-Amerikanen landelijk gedeeld. Uit tal van onderzoeken blijkt dat er sinds de gewelddadige arrestatie door vier politiemannen van Rodney King in 1991 weinig veranderd is. Zwarten worden onevenredig vaak aangehouden, hoger gestraft en tegen hen wordt meer geweld gebruikt.

Illustratief voor de geweldsinflatie is de opkomst van het overval- of SWAT team. Zelfs piepkleine gemeenten hebben zo'n Special Weapons and Tactics-team, bedoeld om op te treden bij gijzelingen of grote schietpartijen. In de hele VS zijn het er inmiddels 50.000, becijferde Balko. Chief Rudy Sandoval uit het dorpje Morrison bij Denver (450 inwoners) versterkte in 2010 bijvoorbeeld zijn 7 man grote korps met een SWAT team van 30 man, schreef het magazine Tactical Response. „We willen voorbereid zijn, voor het geval dát,” zei Sandoval. „Veel massageweld gebeurt toch in kleine stadjes.”

Maar uit een recent rapport van de burgerrechtenbeweging ACLU, War comes Home, blijkt dat SWAT-teams vooral worden ingezet voor huiszoekingen bij zwarten en latino’s die verdacht worden van drugsbezit. Om wietplantjes uit kelders te halen vallen overvalteams van twintig man in het holst van de nacht binnen met stormrammen en flitsgranaten, gooien bewoners tegen de grond en vernielen interieurs. Regelmatig schieten ze de hond preventief dood. Lang niet altijd wordt iets aangetroffen. In de paniek vallen makkelijk doden of gewonden.

In Atlanta kwam bij zo’n inval een flitsgranaat – bedoeld om bijvoorbeeld Talibaanstrijders bij een inval te desoriënteren – in het ledikantje van een slapende peuter terecht. Het jongetje is blijvend verminkt. Het team zocht een neef van de familie die niet op het adres woonde.

De politie gedraagt zich als een leger omdat ze is uitgerust als een leger, zeggen Stamper en Klinger. In 1994 stond het Congres het Pentagon toe overtollig oorlogsmaterieel aan lokale politiemachten over te doen. Zo kreeg ook het SWAT-team van Morrison zijn automatische wapens en zijn legerhumvee. Daarnaast heeft het ministerie van Binnenlandse Veiligheid nog een pot van 1,6 miljard dollar voor antiterrorisme en binnenlandse veiligheid. In het Congres gingen deze week stemmen op dit te beëindigen.

Gillende sirenes

Recruteringsfilmpjes tonen gillende sirenes, schietende agenten en het hardhandig inrekenen van verdachten – niet het praten met buurtbewoners. Op minder dan de helft van de opleidingen, die vaak krap een jaar duren – krijgen rekruten training in het oplossen van buurtproblemen, terwijl de tijd besteed aan ‘disaster-preparedness’ en terrorismebestrijding is toegenomen.

De focus op voortdurende dreiging heeft de mentaliteit van politiemensen verhard, zeggen experts. „Je moet trainen op alertheid, niet op paranoia”, zegt David Klinger. „Je moet je ervan bewust zijn dat iemand kán aanvallen. Maar je moet er niet vanuit gaan dat hij het zál doen.”

Afgelopen week hamerden minister van Justitie Eric Holder en president Obama op een rechtvaardig onderzoek naar de dood van Brown. En in Ferguson bleven de demonstranten roepen om een proces. Maar in de VS wordt slechts één op de drie aangeklaagde agenten veroordeeld, tegen één op de twee aangeklaagde burgers.

„Hadden ze hem niet in zijn voet kunnen schieten?”, vroeg een getuige na het doodschieten van Kajieme Powell, de man die met het mes op de politiemannen af liep. „Dan was hij alleen maar gevallen. Dan had hij nu nog geleefd.”

    • Maartje Somers