Wapens vernietigd, twijfel over gifgas van Assad houdt aan

Vandaag een jaar geleden kwamen er in Damascus twaalfhonderd mensen om het leven door een gifgasaanval. De meeste chemische wapens zijn inmiddels het land uit, maar wat hield Assad achter?

Een Syrische man loopt tussen verwoeste huizen in Aleppo, in april vorig jaar. Foto AFP

Eindelijk een buitenlandsuccesje voor Barack Obama. De Amerikaanse president, die zelfs van partijgenoot Hillary Clinton het verwijt krijgt dat hij te laat heeft opgetreden tegen terreurbeweging IS, kon deze week met trots aankondigen dat tenminste wel alle chemische wapens uit Syrië zijn vernietigd.

Nou ja, alle ‘verklaarde’ wapens dan. In dezelfde persverklaring zegt Obama dat er „serieuze zorgen blijven bestaan” over weglatingen en ongerijmdheden in de lijst die Syrië vorig jaar, bij toetreding tot het Verdrag Chemische Wapens, overhandigde.

Het ontmantelen van het door Assad opgegeven arsenaal aan chemische wapens is nog opmerkelijk snel gegaan. Vandaag een jaar geleden schokte een foto van tientallen opgebaarde doden – volwassenen en kinderen – de wereldgemeenschap. Twaalfhonderd mensen kwamen in Damascus om bij een aanval met sarin, een zenuwgas waarvan de toepassing al tientallen jaren wereldwijd verboden is. Naar alle waarschijnlijkheid zat de regering van president Assad achter de aanval.

Puur getalsmatig gaven de gifgasdoden bepaald niet de doorslag in het Syrië-conflict. Op het moment van de aanslag waren er in tweeënhalf jaar tijd immers al honderdduizend doden gevallen. Maar de aanval maakte wel in één keer de gruwelijkheid van het Syrische conflict duidelijk. Na het inademen van sarin kunnen de zenuwen verlamd raken. Daarna vallen de ademhaling en de hartslag uit. Na enkele minuten treedt de dood in.

Al enkele dagen na de aanval stuurde de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) verkenners naar Damascus. Op basis van gesprekken met ooggetuigen en slachtoffers, en het verzamelen van monsters, kon worden vastgesteld dat er op 21 augustus inderdaad sarin was gebruikt.

Beschoten

Het verzamelen van die bewijzen was niet altijd gemakkelijk, zegt de Serviër Boban Cekovic. Hij is hoofd demilitarisatie-inspecties van de OPCW en maakte deel uit van die eerste missie. „Het gebied waarin we opereerden, werd gecontroleerd door gewapende oppositiegroeperingen. We hadden toestemming van zowel het regeringsleger als de oppositie nodig om ons werk te kunnen doen. Op 25 augustus, vier dagen na de aanval, kwamen we door een gebied waarvan het onduidelijk was door wie het werd gecontroleerd. Toen zijn er voertuigen van ons beschoten.”

Het team van Cekovic trok zich terug naar door de regering gecontroleerd gebied. „De volgende dag hebben we het weer geprobeerd, met een ander voertuig. Daarna ging het beter, ook doordat beide kampen zich realiseerden dat we daar niet waren om een schuldige aan te wijzen. We hadden niet het idee dat mensen gericht op ons schoten. De schoten leken eerder bedoeld om even te demonstreren van wie het gebied was.”

Cekovic heeft „groot verdriet gezien, bij veel mensen”. Zijn team had weinig tijd, omdat het afhankelijk was van de duur van een staakt-het-vuren. „Daarom moesten we zo snel mogelijk de mensen bereiken die ons de beste bewijzen zouden verschaffen. Het was natuurlijk niet prettig om kinderen te zien die slachtoffer waren geworden van de gifgasaanval. Maar dat motiveerde ons extreem om door te gaan met ons werk en bewijzen te verzamelen. In zekere zin heeft het ons geholpen om ijverig te zijn.”

Italiaans kustplaatsje

Nadat de wapens waren geïnventariseerd, zijn ze in een jaar tijd verzameld en overgebracht naar een Amerikaans schip dat voor anker lag in het Zuid-Italiaanse kustplaatsje Gioia Tauro. Daar werden ze vernietigd.

De OPCW, die vorig jaar de Nobelprijs voor de Vrede kreeg toebedeeld, deelt de zorgen van Obama. Nog altijd is er een ploegje fact finders in Damascus om het regime van Assad te confronteren met de omissies en discrepanties op de lijst met chemische wapens.

En het conflict laait alleen maar op, mede door de bemoeienis van IS. Sinds de gifgasaanval zijn er nog eens zeventigduizend doden gevallen. Volgens de VN-Vluchtelingenorganisatie zijn er inmiddels bijna drie miljoen vluchtelingen.

Toch, zegt een woordvoerder van de OPCW, heeft de ontmanteling van de chemische wapens zin gehad. Nadat de in Den Haag gevestigde organisatie beschuldigingen van het gebruik van chloorgas heeft onderzocht, afgelopen voorjaar, zijn er geen meldingen meer geweest van aanvallen met chemische wapens in Syrië.