Sofie ‘Sarah Lund’ Gråbøl is vorstin op het toneel

De Deense actrice Sofie Gråbøl kan meer dan een stuurse rechercheur in de Scandithriller voor tv The Killing spelen, blijkt in Edinburgh.

De Deense actrice Sofie Gråbøl speelt de Schotse koningin Margareth in Rona Munro’s toneelstuk James III in Edinburgh en Londen. Foto Robert Day

Zijn er nog mensen die zich afvragen of sterren uit tv-series en films net zo goed zijn op het toneel? Als het acteren live is, zonder de mogelijkheid van een nieuwe opname? In het geval van Sofie Gråbøl is er geen twijfel mogelijk: live is ze net zo’n opwindende actrice als in de hitserie The Killing. Als de stuurse rechercheur Sarah Lund imponeerde de Deense actrice miljoenen. Alleen de Denen kennen haar als een gelauwerd toneelactrice. In Edinburgh is ze deze maand te volgen voor een internationaal publiek. Als koningin in het historische toneeldrama James III verlicht ze het podium met haar stralende spel.

James III is het derde stuk uit een trilogie over drie Schotse koningen uit de vijftiende eeuw (James I, II en III), geschreven door Rona Munro en opgevoerd op het Edinburgh International Festival, de Schotse tegenhanger van het Holland Festival. Het derde deel van deze prestigieuze co-productie van het festival met de nationale theatergezelschappen van Schotland en Groot-Brittannië schets het ziektebeeld van koning James III, een zelfingenomen kwast, die zich niets aantrekt van zijn onderdanen en de landheren in zijn rijk.

Een groot deel van het plezier van deze voorstelling is te danken aan de eigentijds pittige, met bijtende ironie geladen tekst die Munro schreef. In haar bewerking van de geschiedenis wordt James steeds maniakaler. Zijn vrouw, koningin Margareth, gespeeld door Gråbøl, doet een balanceeract: haar oudste tienerzoon beschermen tegen de afkeer van zijn vader en tegelijk haar man proberen bij zinnen te houden, met argumenten en liefde.

Dat doet ze met dezelfde grimmigheid en zelfbewustzijn die we van haar kennen als Lund. Gråbøl scoort de eerste lach van de avond als de overspelige James haart temend vraagt of ze nog van hem houdt en zij hem kordaat laat weten dat ze niet anders kan. „Het is een aandoening, die ik met me meesleep als een klompvoet.” Waarbij Gråbøl kort even haar voet laat hangen terwijl ze loopt.

In The Killing speelde Gråbøl haar „vrouwelijke versie van Clint Eastwoord” tegen haar natuur in. In werkelijkheid is ze, zoals tijdens interviews blijkt, gevat en goedlachs. Die kwaliteiten kan ze kwijt in Margareth, met als hoogtepunt een magische scène met een spiegel. Ze woont op dat moment al op zichzelf. Als James zijn broer uit het niets van verraad beschuldigt, heeft ze er genoeg van en betrekt haar eigen kasteel. Bij een van zijn bezoeken schenkt James haar een noviteit uit Venetië, een spiegel, de eerste in hun leven.

Gråbøl barst in lachen uit als ze zichzelf ziet – in verrukkelijk, aanstekelijk lachen. Ze draait en poseert voor de spiegel, zich verbazend en genietend. „Ik hou van die vrouw”, roept ze. James probeert haar te jennen en wijst op haar rimpels en versleten vel. Sierlijk wimpelt Gråbøl hem af. „Ik dacht dat ik veel ouder en lelijker was!”, zegt ze, terwijl ze nog eens schalks en stout haar kont naar de spiegel duwt, vol nieuw aangeboord zelfvertrouwen.

Vervolgens gebruikt ze die spiegel ook nog om haar zeventienjarige rivale te laten zien dat ze niet die hemelse schoonheid is die ze zich waant. „Misschien was je op je zestiende wel op je mooist”, fluister ze vals.

Ook het slot is voor Gråbøl. Als James zijn titel opgeeft, vraagt deze stoere, trotse koningin de verzamelde landheren háár de leiding van het land te geven, in een inspirerende speech.

Hier komen fictie en werkelijkheid prachtig samen, want Margareth is een van oorsprong Deense prinses, en ze leest de Schotten stevig de les. Wie wil de ondankbare taak uitvoeren hun koning te zijn, vraagt ze, provocerend. Bij haar hardste uithaal gaat er een schok door de zaal – bij de Schotten die emotioneel toeleven naar het referendum over hun onafhankelijkheid. „Weet je wat het probleem met jullie is? You’ve got fuck-all except attitude (Het enige wat jullie hebben is kapsones).” Dat doet het. Niemand kan haar weerstaan: de landheren hun nieuwe vorstin niet, de zaal deze ravissante actrice niet.

    • Ron Rijghard