Bunkers met een altaar

Bernard Hulsman bespreekt architectuurontwerpen die op elkaar lijken. Vandaag: Franse kerken van beton.

Vaak is één blik voldoende om verwantschap tussen gebouwen vast te stellen. Zo vingen we op weg naar het vakantiehuis in Normandië slechts een glimp op van de plaatselijke kerk toen we door het dorpje Foucarmont reden. Twee of drie seconden zagen we het gebouw vanuit de auto, lang genoeg om te constateren dat het een naast familielid is van de door Le Corbusier ontworpen Notre-Dame-du-Haut in Ronchamp uit 1954, het beroemdste en invloedrijkste kerkgebouw van de 20ste eeuw.

Pas op de terugweg brachten we een bezoek aan de kerk. Nadere inspectie bevestigde de eerste indruk: de gelijkenissen tussen de kerk van Foucarmont en Le Corbusiers meesterwerk zijn treffend. Net als de Notre-Dame-du Haut heeft de Normandische dorpskerk bijvoorbeeld een krullend betonnen dak. Ook hebben verschillende gevels van de dorpskerk corbusiaanse ‘rare ramen’ gekregen, smalle openingen in het dikke beton die willekeurig over de gevel verstrooid zijn. Zelfs de toren lijkt een beetje op die van Le Corbusier.

Ook binnen zijn er overeenkomsten. Net als de Notre-Dame-du Haut rust het dak van de kerk van Fourcamont op kolommen en is er een spleet tussen het dak en de muren waardoor licht naar binnen valt. Maar er zijn ook verschillen. Terwijl Le Corbusiers kerk alleen kleine openingen in de muren heeft, bestaat een van de lange muren van de Normandische dorpskerk grotendeels uit veelkleurig glas.

Erg trots op zijn betonkerk is Foucarmont niet. De grote deur van de hoofdingang is gesloten: de doodenkele bezoeker is aangewezen op een kleine, bijna verborgen zijdeur. Binnen ontbreekt nadere informatie over de toch opzienbarende kerk. Wel is er één ansichtkaart van de kerk te koop waarop te lezen is dat de Église Saint-Martin in 1963 in de plaats kwam van de oude dorpskerk die zeventig jaar geleden vier maanden voor D-day door een geallieerd bombardement werd verwoest. Ook de naam van de architect is vermeld: Othello Zavaroni, een Franse architect die met zijn kerk in Foucarmont niet de architectuurgeschiedenisboeken heeft gehaald.

Na aankoop van de kaart maakten we nog een rondje om de kerk. Nog meer verschillen met de Notre-Dame-du-Haut vielen toen op. Zo is Zavaroni’s betonkerk veel bunkerachtiger dan de grot van Le Corbusier. Vooral de uitbouw, waarin het altaar staat, lijkt van buiten op een kazemat zoals de Duitsers die in WOII niet ver van Foucarmont bouwden aan de Normandische kust.

Hierdoor is de Saint-Martin verwant met nog een andere Franse kerk, de Sainte-Bernadette-du-Banlay, die in 1967 in het Midden-Franse Nevers werd voltooid naar een ontwerp van de architect Claude Parent en de door Duitse bunkers geobsedeerde filosoof Paul Virilio. Deze vreemdste, want meest onkerkelijke van alle kerken ooit gebouwd, lijkt niet op een bunker maar is er een.