Bang maken, de Mongolen deden het al

Het hoofd is de zetel van de levenskracht. Dat idee bestaat al eeuwen in verschillende culturen. Maar jihadisten hebben meer redenen om een westerse journalist te onthoofden. IS-militanten weten hoe hard de beelden aankomen.

Beeld Youtube/Beeldbewerking NRC.next

Volstrekte genadeloosheid is de meest effectieve vorm van terreur. En van machtsuitoefening. De wetenschap dat een groep, of een machthebber, nergens voor terugdeinst en ieder die hen dwarsboomt koelbloedig de keel afsnijdt, jaagt tegenstanders of onderdanen de stuipen op het lijf. Die angst verlamt en versterkt degene die zonder met zijn ogen te knipperen kan doden.

De Mongolen waren zo succesvol in de Middeleeuwen omdat ze geen genade kenden voor tegenstanders die zich weigerden te onderwerpen. De nadering van hun ruiterij joeg een siddering door de bevolking van het Midden-Oosten en Europa. Steden die zich niet overgaven, werden verwoest, hun bevolking over de kling gejaagd, bij voorkeur zo gruwelijk mogelijk.

De videobeelden van de gemaskerde IS-scherprechter die de geknielde James Foley de hals afsnijdt, hadden deze week precies dezelfde uitwerking op het grote publiek in het Westen. Ze gaven tegelijkertijd een kleine minderheid hier, die zich gekleineerd en miskend voelt, een adrenalinestoot. Deze mannen durven de arrogante VS te onderwerpen aan zo’n vernedering!

Waarom kiezen de salafistische stoottroepen van IS voor onthoofding? Ze hebben daar zowel historische, ideologische als tactische redenen voor.

Mohammed was ook niet zo vredelievend, redeneren jihadisten

Jihadisten zijn salafisten, die teruggrijpen naar de tijd van Mohammed en zijn eerste opvolgers. Ze beschouwen hem het liefst als een veldheer des geloofs en vinden het vredelievende beeld dat de gematigde hoofdstroom van moslims heeft van de Profeet veel te zoetsappig. Hij ging zijn moslimgezellen immers voor in de Slag bij Badr (624) waar hij zegevierde over de Mekkanen die zijn verkondiging afwezen en hem hadden verdreven uit hun stad. En onder Mohammeds opvolgers Abu Bakr en Umar werd het eerste kalifaat immers te vuur en te zwaard gevestigd?

En ze weten dat ze hiermee een schokeffect veroorzaken

Maar hun gewoonte om tegenstanders te onthoofden is meer dan historische en religieuze symboliek. Ze beseffen heel goed dat ze hiermee een schokeffect sorteren in het Westen. Die gevoeligheid is een betrekkelijk nieuw verschijnsel.

Dat het hoofd de zetel is van de levenskracht is een oud idee dat alle koppensnellers bezielt. Onthoofden geldt vanouds dan ook als de meest trefzekere vorm van doden. Het was ook duizenden jaren de meest gangbare vorm van executie. Woorden als ‘halsmisdrijf’ (en het Engelse capital punishment) herinneren daar nog aan.

In West-Europa is er lang onthoofd, denk aan de hertog van Alva die rebelse edelen Egmont en Hoorne een kopje kleiner liet maken, en prins Maurits die zijn politieke tegenstander Van Oldenbarnevelt uitschakelde via het schavot. Onthoofding gold tot in de vroegmoderne tijd overigens als een eervolle manier om te sterven. Aristocraten gaven er de voorkeur aan boven ophanging. Dat was een eerloze dood, iets voor arme sloebers.

De Fransen bedachten kort voor de revolutie een efficiënte, ‘moderne’ vorm van onthoofden met de valbijl of guillotine (naar de uitvinder, Guillotin). Die methode werd beschouwd als snel en pijnloos, en was niet afhankelijk van de vaardigheid of onhandigheid van een scherprechter. De Fransen gingen er nog tot 1977 mee door, maar tegen die tijd waren executies geen openbare vertoningen meer, waar het volk voor uitliep, zoals tijdens de Franse Revolutie.

De dood is heel gewoon, en martelaren gaan rechtstreeks naar de hemel

De dood is in het Westen de afgelopen eeuw geleidelijk op afstand gezet. Begraven, waarbij inbegrepen het afleggen en wassen van het lijk, laten we intussen over aan professionele dienstverleners. En om humanitaire redenen heeft West-Europa afscheid genomen van de doodstraf. In een aantal staten van de VS gaat men ermee door, maar door de gruwelijke onhandigheden bij recente executies is het aantal tegenstanders gegroeid.

Jihadisten beschouwen deze toegenomen afstand tot de dood als ‘verwekelijking’, verzwakking van de collectieve ruggengraat, een vorm van decadentie. Een deel van hen is afkomstig uit streken waar een mensenleven minder telt, maar ook een enkeling binnen de tweede en derde generatie moslims in West-Europa heeft minachting voor deze westerse vervreemding van de dood. Zij putten zelf moed uit hun overtuiging dat martelaren rechtstreeks naar de hemel gaan.

En het is ook tactiek: hoe moeten westerse leiders hierop reageren?

Jihadisten weten vaak uit eigen ondervinding hoe hard de videobeelden van deze week aankomen in westerse huiskamers. En dat geeft hen een niet onbelangrijk tactisch voordeel, hoe cynisch dat ook moge klinken. Wat moet een leider als Obama doen als een met het zwaard zwaaiende IS-militant dreigt weer een Amerikaanse gijzelaar te doden als de bombardementen op IS doorgaan? Moet hij manmoedig weigeren in te binden? Of moet hij Steven Sotloff redden van deze niets ontziende scherprechters?

    • Dirk Vlasblom