Wat bracht James Foley naar Syrië, en hoe is hij verdwenen?

De Amerikaanse journalist en fotograaf James Foley (41) is onthoofd door een strijder van IS, zo kwam gisteravond naar buiten via een video die de moord toont, ‘Message to America’ genaamd. De journalist was sinds 22 november 2012 spoorloos nadat hij in Syrië verdween. Wie was Foley, wat bracht hem naar dit extreem gevaarlijke land en hoe is hij verdwenen?

James Foley in 2011 tijdens een interview met AP. Foto AP / Steven Senne

De Amerikaanse journalist en fotograaf James Foley (41) is onthoofd door een strijder van IS, zo kwam gisteravond naar buiten via een video die de moord toont, ‘Message to America’ genaamd. De journalist was sinds 22 november 2012 spoorloos nadat hij in Syrië verdween. Wie was Foley, wat bracht hem naar dit extreem gevaarlijke land en hoe is hij verdwenen?

Voor hij in Syrië zat deed Foley verslag van de burgeropstand tegen dictator Muammar Kaddafi in Libië. Tijdens zijn verblijf in Syrië leverde de journalist video’s aan AFP en verscheen hij geregeld in NewsHour op het Amerikaanse kanaal PBS. Hij schreef verder voor de nieuwssite GlobalPost en hield een blog bij genaamd ‘A World of Troubles’, met de ondertitel ‘War is fought by human beings’. Het blog is inmiddels niet meer vindbaar. Ook de site die sinds zijn verdwijning aandacht vroeg voor de zoektocht naar Foley is momenteel niet te bereiken.

‘Jim was een dappere, onafhankelijke en onpartijdige journalist’

Sinds de gruwelijke video is verschenen, uiten veel collega’s en voormalige werkgevers hun medeleven met de nabestaanden van James Foley, Jim voor intimi. Ook is er veel aandacht van andere media:

AFP-chef Emmanuel Hoog in een reactie:

“Jim werkte als een dappere, onafhankelijke en onpartijdige journalist die verslag deed van het gevaarlijke conflict in Syrië. Zijn werk voor AFP en andere media werd door velen bewonderd. Niets rechtvaardigt zijn opsluiting of de beëindiging van zijn leven.”

Ook zijn familie heeft gereageerd. Zijn moeder verklaarde gisteravond dat haar zoon een buitengewone zoon, broer en journalist was:

“We zijn nooit trotser geweest op onze zoon Jim. Hij gaf zijn leven in een poging de wereld op de hoogte te stellen van het lijden van het Syrische volk. We roepen de ontvoerders op de levens van de andere gijzelaars te sparen. Zij hebben geen invloed op het Amerikaanse beleid betreffende Irak, Syrië of welk land dan ook.”

Vriend en collega Alex Sherman over Foley:

Twitter avatar sherman4949 Alex Sherman Please remember my friend Jim Foley today -- beheaded by ISIS after nearly 2 years of capture. A funny, warm, Big Lebowski-loving guy.
Twitter avatar sherman4949 Alex Sherman And a super courageous journalist who did unbelievable work in Syria and Libya. Watch those videos today, not the beheading.

De journalistieke carrière van Foley begon in Irak

Ongeveer tien jaar geleden ontplooide Foley zijn journalistieke ambities. Al sinds 1996 was hij werkzaam als docent. Hij volgde een journalistieke opleiding en besloot zich te voegen bij Amerikaanse troepen in Irak. In de periode dat hij zich hierop voorbereidde startte hij zijn blog. In de vier jaar voor zijn ontvoering deed Foley verslag vanuit conflictgebieden als Libië en Tunesië.

In 2011 werd Foley in Libië beschoten en zes weken lang gevangengehouden samen met drie andere journalisten. Eén van de mannen uit dit gezelschap, de Zuid-Afrikaanse fotograaf Anton Hammerl, was de enige die toen in Libië werd gedood. Nadat Foley was bevrijd zei hij tegenover The Boston Globe over deze periode het volgende:

“Ik geloof dat frontlinie-journalistiek belangrijk is. Zonder deze foto’s en video’s kunnen we de wereld niet vertellen hoe ernstig de situatie kan zijn.”

NRC-correspondent zocht samen met Foley naar ontvoerde collega’s

Correspondent Joeri Boom leerde de journalist kennen in 2012. Samen zochten ze hun ontvoerde collega’s. Boom schrijft er vandaag in NRC Handelsblad over. Een passage uit zijn stuk:

“‘Ben je bereid samen met mij Syrië in te trekken als het nodig is om ze vrij te krijgen?’ Dat was het eerste wat fotograaf en filmer James Foley wilde weten toen ik was gearriveerd in het Turkse grensgebied met Syrië. Het was juli 2012 en hij spande zich tot het uiterste in voor zijn Britse vriend John Cantlie, die samen met mijn boezemvriend, de Nederlandse fotograaf Jeroen Oerlemans, vlak over de Syrische grens was ontvoerd.

Vanaf die dag knokten Foley en ik samen om ze vrij te krijgen. [...] Foley had zelf in 2011 zes weken gevangengezeten, in Libië. ‘Ik weet wat ze doormaken’, zei hij.”

In 2012 sprak Foley met de BBC tijdens een veiling die mede door hem was georganiseerd. Er werd geld opgehaald voor de familie van Hammerl. Foley vertelt over de verantwoordelijkheden van journalisten in conflictgebieden:

In datzelfde jaar belandde de fotograaf in Syrië. Zijn broer liet vorig jaar in een verklaring weten dat hij zeer goed was voorbereid: hij zorgde dat hij zich met de juiste mensen had omringd, en hij was getraind voor zijn gang naar het oorlogsgebied:

Wat is er met Foley (en met andere ontvoerde journalisten) gebeurd?

Foley was een van de ruim dertig journalisten die in Syrië worden vermist; op dit moment loopt een journalist in Syrië meer risico ontvoerd te worden dan gedood door een kogel.

Op 22 november was Foley onderweg naar de Turkse grens samen met een andere westerse journalist en een fixer, toen ze een internetcafé bezochten om werk te versturen en met vrienden te chatten. Hiervandaan nam het drietal een taxi om naar de grens te gaan. Dit voertuig werd aangehouden en de journalisten werden in een andere auto weggevoerd. Sindsdien is er niets van hen vernomen, tot Foley verscheen in de video van gisteren.

Amerikaanse autoriteiten vermoedden sinds de verdwijning van Foley dat hij in handen was van het regime van president Bashar al-Assad, maar niemand wist iets zeker. Autoriteiten probeerden hem al die tijd via Turkse, Russische en Tsjechische bemiddelaars te bereiken in het door sektarisch geweld versplinterde land.

Leden van het Vrije Syrische Leger meldden ongeveer een maand na de ontvoering tegenover James Harkin, die voor Vanity Fair een longread schreef over de ontvoeringen van de Amerikaanse journalisten Austin Tice en Foley, dat hij waarschijnlijk door militairen van het Syrische leger werd vastgehouden in het sji’itische dorp Fua, en vervolgens is overgebracht naar Damascus. GlobalPost schreef in mei vorig jaar op basis van ‘betrouwbare bronnen’ dat Foley vastzat in een gevangenis in Damascus van de Syrische luchtmacht, een gevreesde militaire dienst. Mogelijk zat hij daar samen met Austin Tice en met een derde westerse journalist.

Hoe gaat een ontvoering in Syrië?

Harkin beschrijft in zijn artikel uitgebreid hoe ontvoeringen in Syrische doorgaans verlopen. Hij sprak daarvoor mensen die dit is overkomen: geblinddoekt en met de handen op de rug gebonden wordt het slachtoffer een auto in geduwd. Na een periode die aanvoelt als uren waarin religieuze muziek wordt gedraaid en meegezongen wordt de gijzelaar de auto uit getrokken bij een militair vliegveld, en met een helikopter naar Damascus gebracht. Dan gaat hij weer een auto in, en vol gas rijdt deze naar een bunker. De gijzelaar wordt dan in een eigen piepkleine ondergrondse cel gestopt.

Harkin heeft de ontvoering van Foley en Tice zo nauwkeurig mogelijk onderzocht; vorig jaar ging hij zelf naar Syrië om mensen te kunnen spreken over de zaak. Hij legt uit dat er aan beide zijden van het conflict in Syrië gangs actief zijn die regelmatig westerlingen ontvoeren voor losgeld, puur als inkomstenbron. In de loop van de jaren van dit conflict zijn er steeds meer van dit soort gangs bij gekomen. En er vindt zelfs handel plaats in gijzelaars tussen dit soort gangs onderling. Harkin slaagde er door de vele complicerende factoren, ondanks zijn grondige en lange speurwerk, niet in om de verblijfplaats van Foley te achterhalen. Hij beschrijft de zoektocht als ‘waden door drijfzand’:

“Als pistolen en geld de enige valuta zijn die ertoe doen, zeggen informanten de ene dag iets totaal anders dan een dag later. Of ze sterven.”

Hoe Foley in handen kwam van IS blijft onduidelijk. Wel is de boodschap duidelijk: IS ontziet niemand. Ze dreigen nu een volgende ontvoerde Amerikaanse journalist te doden als Amerika niet stopt met aanvallen.

‘IS is niet te onderschatten’

Terrorismeonderzoeker Bibi van Ginkel van Instituut Clingendael verklaart vandaag in NRC dat IS met de onthoofdingsvideo precies het eerste doel van veel terroristische groeperingen bereikt: angst zaaien. Van Ginkel:

“Ook al is het onduidelijk of de aanslagen in Frankrijk en België daadwerkelijk in opdracht van IS zijn gepleegd, de boodschap is duidelijk: IS is niet te onderschatten.”

    • Annemarie Coevert