Rekent Indonesië nu af met zijn duistere verleden?

Morgen heeft het land bijna zeker een nieuwe president. Joko Widodo komt niet uit de oude kliek van generaal Soeharto. Maar of hij zal zorgen dat misdaden uit die tijd berecht worden, is twijfelachtig. Ook de nieuwe man kan niet zonder duistere vrienden.

De omstreden vrienden van de nieuwe president

Elke donderdagmiddag, 395 donderdagen in totaal, komen Maria Catarina Sumarsih en dertig anderen samen om hun geliefden te herdenken. Sumarsih (62) denkt aan haar zoon Wawan die op 13 november 1998 in Jakarta door het leger werd doodgeschoten tijdens een demonstratie in de nasleep van de val van autocraat Soeharto. De aanwezige dertigers herinneren hun gevallen kompanen waarmee zij in de straten van Jakarta zij aan zij stonden. Oude mannen treuren om hun makkers die tijdens de communistenjacht in 1965 zijn vermoord.

Zes rijbanen met racende auto’s en brommers scheiden Sumarsih van het presidentieel paleis. „Het is driehonderd meter hier naartoe”, zegt Sumarsih, een frêle christelijke Chinese. Ze wijst met een paraplu naar de overkant. „Nooit heeft president Susilo Bambang Yudhoyono de moeite genomen over te steken.” Als de zon laag staat, vormen de mannen en vrouwen een kring. Ze buigen het hoofd en heffen daarna hun vuist in de lucht: „Leve de slachtoffers!”

In het land van bijna 250 miljoen inwoners zullen de eenzame demonstranten de geschiedenis niet veranderen. Het protest is hun bescheiden aanklacht tegen de wetteloosheid in Indonesië. De generaals achter de gewelddadige oprispingen hebben zich nooit hoeven te verantwoorden. Mensenrechtencomités en instanties die de opdracht kregen wandaden te onderzoeken, beten zich stuk op zwijgzame militairen en politieke onwil. „De gruweldaden uit het verleden moeten in het verleden blijven”, zegt Sumarsih.

Slechte verliezer

Gaat dat nu veranderen? Morgen beslist het Constitutioneel Hof naar alle waarschijnlijkheid dat nieuwkomer Joko ‘Jokowi’ Widodo definitief president wordt van Indonesië. Zijn tegenstander oud-generaal Prabowo Subianto verloor in juli de verkiezingen, maar vocht de uitslag aan bij de hoogste rechters, omdat er massaal zou zijn gefraudeerd. Politieke experts zien de gang naar het hof als de laatste strohalm van een slechte verliezer.

De miljoenen aanhangers van Jokowi hopen dat nu eindelijk een einde komt aan het tijdperk van wetteloosheid. Jokowi is een 53-jarige oud-meubelmaker die opviel als effectieve en niet-corrupte gouverneur van Jakarta. In tegenstelling tot Prabowo en de scheidende president Susilo Bambang Yudhoyono maakte Jokowi geen carrière in het leger van Soeharto.

Tijdens zijn campagne zei Jokowi dat niet de belangen van miljardairs, maar onderwijs, het zorgstelsel en efficiënte overheidsdiensten centraal moeten staan. Voor zijn aanhangers is het helder: eindelijk zal Indonesië afrekenen met de Nieuwe Orde, zoals het repressieve regime van Soeharto genoemd wordt. Bij de donderdagse herdenking blijkt Sumarsih overtuigd van Jokowi’s intenties. „Ik stop met demonstreren en ga Jokowi advies geven hoe wetteloosheid uit te bannen.”

Sumarsih’s zoon Wawan werd doodgeschoten toen hij tijdens een demonstratie een gewonde medestudent wilde helpen. Hij vroeg het leger om toestemming, wapperde met een witte vlag maar werd door zijn hoofd geschoten. Sectie wees uit dat het een militaire kogel was. Sumarsih houdt twee mannen verantwoordelijk: oud-legerleider Wiranto en Prabowo. „Wiranto voerde het bevel. Prabowo had maanden eerder zijn manschappen opgeroepen te plunderen, huizen te beroven en brand te stichten. Die toespraak maakte de activist in mijn Wawan wakker.” Beide mannen worden verdacht van mensenrechtenschendingen, maar hebben zich nooit serieus hoeven verantwoorden, waardoor ook schimmig blijft welke verdenkingen kloppen en welke niet.

Van Jokowi wordt verwacht dat hij wel afrekent met het verleden, maar de realiteit ligt waarschijnlijk genuanceerder. Jokowi is zelf geen representant van het dictatoriale verleden, maar hij is politiek en financieel afhankelijk van mensen die dat wel zijn. Tijdens de gouverneursverkiezingen in Jakarta in 2012 was het zijn huidige rivaal Prabowo die hem financieel steunde en adviseerde. En tijdens de presidentsverkiezingen bond Jokowi coalitiegenoten met duistere verledens aan zich zoals de door Sumarsih genoemde Wiranto, oud-bevelhebber van het Indonesische leger en die ook wordt gezien als verantwoordelijk voor ruim duizend burgerdoden die vielen in Oost-Timor in 1999.

Arsenicumvergiftiging

Bovendien laat Jokowi zich adviseren door Abdullah Mahmud Hendropriyono, de oud-chef van de veiligheidsdienst die ervan wordt verdacht toestemming te hebben gegeven mensenrechtenactivist Munir Said Thalib te vermoorden in 2004. Munir stierf in het vliegtuig van Jakarta naar Amsterdam aan arsenicumvergiftiging.

Jokowi benoemde Hendropriyono tot het overgangsteam dat voor een soepele wisseling van de macht van uittredend president Yudhoyono naar Jokowi moet zorgen. Suciwati, de weduwe van Munir, is laaiend. Op Twitter bombardeert ze dezer dagen Jokowi. Ze eist dat hij afstand neemt en Hendropriyono voor de rechter brengt. Jokowi zegt dat het bewijs ontbreekt.

Zelfs op Jusuf Kalla, Jokowi’s vice-president, is er kritiek. Hij is te zien in The Act of Killing, een documentaire over de communistenjacht van 1965 waarbij honderdduizenden Indonesiërs vermoord werden. In de film prees Kalla leden van Pemuda Pancasila, een van de maffia-organisaties die de moordpartijen uitvoerden. „Dit land heeft soms mannen als jullie nodig om zaken voor elkaar te krijgen”, zei Kalla op een Pemuda-bijeenkomst.

Een uur na de donderdagse herdenkingsdienst zit de 39-jarige Savic Ali op de stoep. Savic was bevriend met Wawan. Hij was straatcommandant. Savic: „Ik vocht, Wawan deed de logistiek. Maar hij is dood en ik niet.” Over Kalla is Savic kritisch. „Hij is een sterke bestuurder, dat heeft hij laten zien toen hij de vorige keer vice-president was. Hij dwong vrede af in Atjeh en Midden-Sulawesi, maar ook daar toonde hij geen behoefte mensen verantwoordelijk te houden voor hun daden”, zegt Savic, inmiddels webmaster, terwijl hij aan zijn vlasbaardje pulkt.

De trots waarmee Indonesiërs hun democratisch recht uitoefenen laat zien dat veel veranderd is in Indonesië. Maar veel is ook hetzelfde gebleven: de economische macht is nauwelijks van handen gewisseld.

Niemand kijkt er op het eiland Lombok van op dat een heuvel naast een lucratieve goudmijn in handen is van Tommy Soeharto, de zoon van de oud-dictator. En iets verder naar het oosten is de kostbare kuststrook van het stadje Labuan Bajo op eiland Flores opgekocht door rijke families uit Jakarta. Het stadje is hard op weg Bali als toeristische bestemming achterna te gaan: grondprijzen schieten er omhoog.

Rijk en machtig

Savic: „Die families, vaak Javanen met een militair verleden, blijven rijk en ze blijven machtig.” Prabowo’s verlies betekent allerminst het einde van zijn familie. De clan zou Prabowo’s neef klaarstomen voor een politieke carrière .

De laatste demonstranten rollen een spandoek met vergeelde foto’s van hun verdwenen en vermoorde zonen, vaders en vrienden op. Ze keren huiswaarts. Voor ze vertrekt, vertelt Sumarsih dat ze onlangs bezoek kreeg van campagneleiders van Prabowo. Sumarsih: „Ze boden hulp aan. Ze wezen op andere slachtoffers van Prabowo die hij aan een baan had geholpen en die nu voor hem campagne voerden. Ik zei dat zij mij niet kunnen helpen, tenzij ze bereid waren Prabowo naar een rechtszaal te brengen”. Of ze werkelijk denkt dat Jokowi als president daar wel voor gaat zorgen? Sumarsih: „Het is een droom waar ik niet aan durf te denken.”