Zijn imago is beroerd, al is de mug gevaarlijker

Deze week is het Shark Week op Discovery Channel. Programma’s met killerhaaien doen het goed op tv, en daar zijn de haaienclubs niet blij mee. Ons angstbeeld over de bloeddorstige haai is onterecht.

foto hollandse hoogte

Arme haai. Zo gevaarlijk ben je helemaal niet. Met die scherpe tanden en die gladde huid zie je er niet zo gezellig uit, nee. Maar jaarlijks maak je maar zo’n tien menselijke slachtoffers. Deskundigen zeggen het ook: je bent geen moordmachine.

Je hebt gewoon een imagoprobleem.

Deze week is het Shark Week op Discovery Channel. Al sinds de oprichting van de zender in 1988 is de themaweek een vaste pijler in de programmering.

Er zijn shows als Monster Hammerhead, waarbij de makers op zoek gaan naar een mysterieuze hamerhaai (bijnaam: Old Hitler), maar ook documentaires en nachtelijke praatprogramma’s over ‘great whites’ en haaienaanvallen.

Al eeuwen dood

We houden van haaien-tv. In 1975 scoorde Steven Spielberg een megahit met de film Jaws, die wereldwijd 350 miljoen euro opbracht. Het markeerde het begin van een jarenlange fascinatie. Vorige maand ging Sharknado 2, een sequel over een ‘haaientornado’ in New York, in première. Hoewel de film wisselende recensies kreeg, werd de titel trending op Twitter. En Shark Week scoort elk jaar beter: in de Verenigde Staten keken vorig jaar 30 miljoen mensen.

Toegegeven: zó eng zijn haaien nu ook weer niet. De score van tien slachtoffers per jaar is relatief onschuldig, zeker vergeleken met het aantal menselijke slachtoffers door andere dieren, zoals hondachtigen (ongeveer 25.000 doden per jaar), slangen (50.000) en malariamuggen (700.000). En vergeet de mens (475.000) niet.

Uitzendingen van Shark Week leidden vorig jaar tot protest. De reden? Megalodon: The Monster Shark Lives. De film verhaalde over een killerhaai uit Zuid-Afrika. Hij was gezien door vissers, hij dook op in nazi-archieven en hij was studieobject van deskundigen. En al eeuwen dood – maar dat vergat Discovery erbij te vertellen. Wel zagen kijkers op het einde een disclaimer die vermeldde dat delen van de film waren gedramatiseerd, „[but] sightings continue to this day. Megalodon was a real shark.”

In Amerika keken bijna 5 miljoen mensen naar de show. Volgens een peiling van Discovery, de avond na uitzending, geloofde acht op de tien kijkers dat het monster echt bestond.

Al snel volgde kritiek, zowel in de media als op Facebook en Twitter. Wat een bedrog, riepen journalisten en deskundigen. Wat een teleurstelling, riepen kijkers. En wat een interessant debat, zei Shark Week tegen Fox News.

Producent Michael Sørensen: „Zo’n 95 procent van de zee is nog niet onderzocht. Dus wie weet?”

Is dat niet vreemd voor een zender die zich The World’s #1 Nonfiction Media Company noemt? Dat vonden haaienbeschermingsorganisaties van over de hele wereld wel. Zulke films beschadigen het imago van de haai, zeiden ze. De Atlantic White Shark Conservancy, een haaienclub uit de VS, startte uit protest een twitteractie: #Sharkweekfail. De hashtag is nog steeds populair, net als #FakeSharkWeekFacts.

Angst doet het goed

Na de storm van kritiek vorig jaar besloot Discovery de Megalodon hier niet uit te zenden. De docu stond wel online. „We hebben rekening gehouden met de kijkers”, zegt Mabelie Bruijns van Discovery Networks Benelux. Over de show: „Het blijft natuurlijk ook televisie maken, en de haai is angstaanjagender dan de gemiddelde mug. Megalodon is de ultieme Shark Week-fantasie.”

Ook als de realiteit daarbij in het gedrang komt? „We zoeken de grenzen op, ook om te prikkelen. Bijna alles dat we uitzenden is non-fictie, en we stimuleren ook wetenschappelijke onderzoeken naar haaien.”

Zulke tv levert een vertekend beeld op, zegt Dylan de Gruijl van het Wereld Natuur Fonds (WNF). „Sinds Jaws lijkt het of de haai een gevaarlijke moordmachine geworden is.” En dan heeft hij ook nog pech met z’n uiterlijk, vergeleken met andere dieren. „Neem de ijsbeer, die ziet er lekker aaibaar uit.”

Volgens het WNF is het angstbeeld dat we hebben van de haai onterecht. Haaien zijn juist heel belangrijk voor het ecosysteem, bijvoorbeeld omdat ze de zwakke, zieke en gewonde vissen opruimen.

Maar veel haaien worden bedreigd door vangst (voor haaievinnensoep) en vervuiling in zee. Hoeveel haaien er precies zijn is onbekend, maar naar schatting worden er jaarlijks honderd miljoen gedood voor consumptie. De Gruijl: „We zouden ze juist moeten koesteren.”

    • Sterre van der Hee