Rellen in kleine stad wereldnieuws. Wat zegt ‘Ferguson’ over Amerika?

Een demonstrant in Ferguson eist gerechtigheid naar aanleiding van de dood van Michael Brown. Foto AFP / Joshua Lott

Het is al meer dan een week onrustig in de stad Ferguson in de Amerikaanse staat Missouri. Aanleiding: het doodschieten van de zwarte tiener Michael Brown door een blanke politieagent vorige week zaterdag. Waarom is juist in Ferguson de vlam in de pan geslagen en wat zeggen de rellen daar over Amerika? Vier vragen en antwoorden.

1. Wat is er in Ferguson aan de hand?
Het begon allemaal vorige week zaterdag 9 augustus. Over wat er precies gebeurde bestaat nog altijd onduidelijkheid. De 18-jarige Michael Brown loopt die avond met een vriend over straat als hij staande wordt gehouden door een agent, die op weg was naar een winkel waar Brown even daarvoor een ongewapende overval zou hebben gepleegd. Er ontstaat een handgemeen tussen Brown en de agent in de politieauto, waarna de agent een schot lost en Brown volgens zijn vriend zijn handen in de lucht steekt. Wat er vervolgens precies gebeurt is onduidelijk, maar na een nieuwe worsteling met de agent wordt Brown zes keer geraakt door een politiekogel. Het wordt zijn dood.

Een kaart de VS met daarop aangegeven Ferguson, Missouri:

Op de dag na het incident, zondag 10 augustus, gaan (vooral) zwarte Amerikanen in Ferguson de straat op. Ze lopen door de straten met hun handen omhoog en scanderen ‘niet schieten’. Na een vreedzame wake met kaarsjes, wordt het protest grimmiger. Boze betogers slaan autoruiten kapot, plunderen winkels en dagen politieagenten uit. Het komt tot confrontaties tussen agenten en betogers, waarbij arrestaties worden verricht. In de dagen die volgen zetten de lokale autoriteiten grof geschut in: er verschijnen zwaarbewapende SWAT-teams (Special Weapons and Tactics) op straat, met pantserwagens, geweren en helikopters. Volgens de betogers vallen er gewonden.

Onze correspondent Guus Valk was vorige week in Ferguson:

Twitter avatar apjvalk Guus Valk Zwaarbewapende SWAT-agenten in #ferguson, Missouri. http://t.co/WMDh59XDNn (via @BmoreConetta)

Na een aantal dagen van geweld en onrust keert op woensdag 13 augustus de rust terug als gouverneur Jay Nixon zijn eigen state troopers laat komen – agenten die onder verantwoordelijkheid van de gouverneur vallen. Voor het eerst sinds zaterdag kent Ferguson een dag zonder geweld. Als de politie op vrijdagavond echter een verklaring publiceert waarin Brown beschuldigd wordt van diefstal, laaien de rellen toch weer op. Nixon kondigt de noodtoestand af en laat de Nationale Garde, bestaande uit reservisten die in geval van nood de gouverneur kunnen bijstaan, naar Ferguson komen. Voorlopig echter zonder resultaat.

Twitter avatar apjvalk Guus Valk Nauwelijks politie te zien in Ferguson. Rust hersteld. Deze man, Ron Johnson, was de juiste man op het juiste moment. http://t.co/zbQrDv9EYa
Twitter avatar apjvalk Guus Valk #Ferguson. Wat een verschil met gisteren. Gespannen patstelling tussen oproerpolitie en demonstranten. Bericht van plundering

2. Waarom zijn er juist in Ferguson rellen?
In Ferguson sloeg vorige week plotseling de vlam in de pan, maar waarom juist daar? Is er in Amerika niet veel vaker (politie)geweld tegen de zwarte bevolking? Jawel, maar er zijn redenen dat het juist in Ferguson nu uit de hand kon lopen. De stad van 22.000 inwoners heeft de afgelopen twee decennia een ingrijpende transformatie ondergaan. Tot twintig jaar geleden was Ferguson een grotendeels blanke voorstad, zo geworden doordat uit St. Louis - net als in de rest van de VS - de steden leegtrokken en blanke gezinnen in vrijstaande huizen met grote tuinen wilden wonen (en alleen nog voor hun werk in de stad kwamen).

In de jaren negentig kwam de zogeheten ‘Black Flight’, oftewel de zwarte suburbanisatie, op gang. Veel zwarte gezinnen werden welvarender, en wilden de steden ontvluchten. De ooit zo trotse industriestad St. Louis was in ernstig verval geraakt, en wie het kon betalen, trok de stad uit. In rap tempo verlieten de blanken Ferguson, schreef onze correspondent Guus Valk gisteren in NRC Handelsblad:

Zij trokken nóg verder weg van St. Louis, in voorsteden met fonkelende strip malls, dure scholen en: geen Afro-Amerikanen. Ferguson veranderde: in 1980 was 14 procent van Ferguson zwart. In 2010 was dat 67 procent. Omdat veel blanken wegtrokken, daalden de huizenprijzen. Werkloze en kansarme zwarte gezinnen trokken naar Ferguson.

Foto AFP / Joshua Lott

Door deze ontwikkeling werd de omgeving van St. Louis, inclusief Ferguson, één van de meest gesegregeerde steden van de VS. Hoogleraar geschiedenis Colin Gordon stelt in het boek Mapping Decline dat St. Louis een uitvergrote versie van het probleem van segregatie dat overal in Amerika bestaat, schrijft Valk:

Om die reden is de criminaliteit hier ook veel hoger dan elders. In het district waar Ferguson deel van uitmaakt, werden in 2012 op een miljoen inwoners liefst 44 moorden gepleegd. Missouri staat landelijk bijna helemaal bovenaan in de moordstatistieken.

3. Wat zegt ‘Ferguson’ over Amerika?
De ogen van de wereld zijn op Ferguson gericht, maar wat zegt de situatie in zo’n kleine stad nu eigenlijk over Amerika? Is de grote aandacht voor Ferguson wel terecht? De politiek van segregatie, die sinds de jaren zestig niet meer bestaat, is bij de politie nog altijd springlevend, zeiden inwoners vorige week tegen onze correspondent Guus Valk. Zwarte Amerikanen worden veel vaker op straat aangehouden dan blanken. Ze krijgen hogere straffen. Er wordt meer geweld tegen hen gebruikt, is hun gevoel. Onderzoek na onderzoek wijst uit dat deze klacht terecht is, schreef Valk vorige week in NRC:

Stadsbestuur en politie in Ferguson zijn vrijwel zonder uitzondering blank. Agenten arresteren eerder zwarten. In bijna 93 procent van de arrestaties ging het om zwarte inwoners, een veel hoger percentage dan op basis van de bevolkingsopbouw te verwachten is. Opmerkelijk: aangehouden blanken waren vaker dan zwarten in het bezit van verboden middelen of spullen.

Twitter avatar The_Blackness48 Megan Sims Powerful picture we took today at Howard University #Ferguson #MikeBrown #MyaWhite #DONTSHOOT http://t.co/ttdVg33n5w

Begin dit jaar onderzocht Robert Brame, hoogleraar Criminologie, deze ongelijkheid op landelijk niveau. Zijn conclusie: jonge zwarte mannen zijn sterk in het nadeel. Voor het 23ste jaar is al bijna de helft van deze groep (49 procent) een keer aangehouden. Bij blanke mannen is dat 38 procent. Brame verwerpt de theorie dat zwarte Amerikanen nu eenmaal in een criminelere omgeving opgroeien. Jonge zwarte vrouwen worden namelijk juist weer mínder vaak aangehouden dan blanke leeftijdsgenoten – de politie lijkt dus vooral op zwarte mannen te letten.

Eens in de zoveel tijd leidt deze discriminatie tot een uitbarsting. Op 17 juli nog kreeg de zwarte sigarettenverkoper Eric Garner ruzie met een agent. Garner werd in een wurggreep genomen, en stierf. Obama greep vorig jaar de dood van de zwarte tiener Trayvon Martin – gedood door een burgerwacht – aan voor een veroordeling van deze ongelijkheid.

4. Waarom houdt het geweld aan en wat doet Obama?
De onrust in Ferguson duurt nu al meer dan een week en het einde lijkt nog niet in zicht. Vanochtend maakte de politie in Ferguson bekend dat er afgelopen nacht twee betogers zijn neergeschoten (onduidelijk door wie) en dat er 31 arrestaties zijn verricht. Vanwege de aanhoudende problemen in Ferguson onderbrak president Obama zijn vakantie om gisteren terug te vliegen naar Washington, waar hij overleg voerde met vicepresident Biden en een aantal van zijn topadviseurs.

Obama gisteravond tijdens zijn verklaring over de situatie in Ferguson.

Obama gisteravond tijdens zijn verklaring over de situatie in Ferguson. Foto AP / Susan Walsh

Doordat de beelden van de rellen in Ferguson al dagenlang de wereld overgaan, is het dossier-Ferguson ook een probleem geworden voor Obama. Hij was in eerste instantie huiverig zich te snel met de lokale affaire te bemoeien. Op 12 augustus liet hij voor het eerst van zich horen door op te roepen tot kalmte. Twee dagen later zei hij dat verdere escalatie moest worden voorkomen. Nu de situatie maar niet onder controle komt, grijpt Obama in. Hij kondigde gisteravond aan minister van Justitie Holder naar Ferguson te sturen. Die moet erop gaan toezien dat er “een onderscheid blijft tussen ons leger en onze binnenlandse politie”.

Twitter avatar apjvalk Guus Valk Obama: bezorgd over het geweld in Ferguson, agenten moeten onnodige escalatie voorkomen.

De aanhoudende onrust in Ferguson duidt op een diepe bestuurlijke crisis in de Verenigde Staten, waarbij lokale, regionale en landelijke autoriteiten elkaar in de weg lopen, tegenspreken of ronduit saboteren, schrijft Guus Valk vandaag in NRC. Drie keer werd de afgelopen anderhalve week het gezag over de politie in Ferguson gewijzigd. Zonder dat Obama of de verantwoordelijke minister Chuck Hagel (Defensie) werden geïnformeerd, schakelde gouverneur Nixon gisteren de Nationale Garde in om de orde te herstellen. Obama’s geduld is nu op en hij wil snel handelen, aldus Valk:

Steeds meer Amerikaanse commentatoren maken vergelijkingen met de jaren van segregatie, toen de politie hard ingreep tegen de Burgerrechtenbeweging. Die beelden plaatsen Obama’s presidentschap, dat in 2009 begon met een boodschap van verzoening tussen bevolkingsgroepen, in een veel somberder licht. Hij wil niet dat incompetente bestuurders in Missouri zijn erfenis op het spel zetten.