De NSA gaat verder dan de Stasi

Als Bondsdaglid doet hij onderzoek naar het afluisterschandaal, dat Duitsland nog altijd zeer bezighoudt. „Snowden moet hier asiel krijgen.”

Betogers tegen de NSA in Berlijn. Duitsland hoort bij de landen waar de onthullingen van Snowden het hardst aankwamen. FOTO HOllandse hoogte

De afgevaardigde van de Groenen-fractie kan zijn gast nog even niet te woord staan. Een technicus van de Duitse Bondsdag moet deze middag Hans-Christian Ströbele (75) wegwijs maken op zijn nieuwe Kryptohandy, zijn speciale, tegen afluisteren versleutelde mobieltje. Met een vinger wijst Ströbele naar de iPhone van de interviewer: „De Amerikanen kunnen via dat ding alles letterlijk horen wat wij hier zeggen.”

Ströbele is al vijftien jaar lid van de speciale commissie die toezicht houdt op de Bundesnachrichtendienst (BND), de Duitse veiligheidsdienst. Ook was hij de initiator van de parlementaire onderzoekscommissie die de NSA-affaire moet ophelderen: het schandaal dat vorig jaar juni aan het licht kwam door NSA-klokkenluider Edward Snowden, dat Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten de communicatie van miljoenen Duitse burgers in de gaten houden. Bovendien bleken de Amerikanen het mobieltje van de Duitse bondskanselier Angela Merkel af te luisteren.

De ophef houdt aan in Duitsland. Dat komt ook door nieuwe onthullingen zoals, begin juli, de ontmaskering van een dubbelspion bij de BND die gegevens doorspeelde aan de CIA, onder meer over de NSA-onderzoekscommissie in de Bondsdag. Er werd getoeterd over ‘landverraad’ en dat de Amerikanen een ‘digitale bezettingsmacht’ zijn in Duitsland. Het was dit schandaal dat de directe aanleiding was voor de extra beveiligde mobiele telefoon van Ströbele.

De jongste afluisterrel dateert van het afgelopen weekeinde: Duitse media meldden dat de BND de telefoons van de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton en van haar opvolger John Kerry had afgeluisterd – per ongeluk. Bovendien blijkt de Duitse inlichtingendienst sinds 2009 NAVO-bondgenoot Turkije te bespioneren. Merkel had vorig jaar, toen de NSA-affaire losbarstte, nog gezegd dat het totaal geen pas geeft om je vrienden te bespioneren: „Das geht gar nicht”.

Ströbele wil nu opheldering van bondskanselier Angela Merkel. Als zij wist van de afluisterpraktijk tegen Turkije, kan zij de VS niets verwijten. Als ze het niet wist, gaat de Duitse inlichtingendienst kennelijk ongecontroleerd zijn gang, redeneert hij.

Het Bondsdaglid acht overigens de kans niet groot dat de Bondsdag van de Amerikanen veel informatie gaat krijgen over het optreden van de NSA in Duitsland. „Het krijgen van duidelijkheid is natuurlijk zeer moeilijk omdat de hoofdverdachte, de NSA, ver weg zit en een geheime dienst is die geen enkele informatie wil geven.”

Hoe wil de onderzoekscommissie dan aan feiten komen?

„We zijn aangewezen op documenten. Met name op de documenten die Edward Snowden heeft onthuld. En omdat de NSA niks zegt, hebben we mensen nodig die daar gewerkt hebben en bereid zijn te getuigen. De belangrijkste getuige is natuurlijk Edward Snowden zelf. Hij moet een toelichting geven op de documenten die hij heeft onthuld. Want hij heeft natuurlijk een bepaalde bedoeling gehad met zijn selectie. Dat hij belangrijk is als getuige is intussen ook door iedereen erkend. Lange tijd hebben de leden van de fractie van CDU/CSU en de regering volgehouden dat Snowden niet belangrijk was. Hij had zijn informatie al afgegeven, redeneerden zij. Nu is het anders. Niet alleen is die onderzoekscommissie aan het werk gegaan, maar bovendien heeft de Bondsdag eensgezind besloten dat Snowden een belangrijke getuige is die gehoord moet worden. De strijd gaat alleen nog om de vraag of dat in Duitsland moet, of dat het ook in Moskou kan.”

Moet uw eigen regering niet opheldering verschaffen over het optreden van de Duitse geheime dienst?

„Ja, na het zomerreces gaan we proberen antwoord te krijgen op de vraag wat de BND en de bondsregering geweten hebben van het Amerikaanse afluisterprogramma. In hoeverre deden ze er zelf aan mee? In hoeverre hebben ze van de verboden vruchten gesnoept, dus illegaal verkregen informatie gebruikt? Kortom, we gaan alles navragen over de mogelijke betrokkenheid van de Bundesnachrichtendienst. Want het is onomstreden dat er een nauwe band bestaat tussen de BND en de NSA, en andere Amerikaanse inlichtingendiensten. Die zitten vrijwel bij elkaar op schoot.”

Waarom blijft Duitsland zo lang en zo heftig bezig met deze affaire?

„Omdat het hier niet gaat om een enkele buitenlandse spion die tegen de lamp is gelopen. Dat geeft een paar dagen opwinding en dan is het voorbij. Hier gaat het ook niet alleen maar om de mobiele telefoon van de bondskanselier die is afgeluisterd, waarmee dus het hart van de regering is getroffen. Maar het gaat hier om jarenlange, massale spionage. Het gaat om grote delen van de Duitse bevolking, misschien wel vijftig miljoen totaal onschuldige mensen, wier internetcommunicatie is afgeluisterd en opgeslagen.

„Dat is iets nieuws. Dat gaat veel verder dan wat we tot 1945 hebben meegemaakt. En wat we daarna hebben beleefd in de DDR omdat de controle en de hoeveelheden data over individuele burgers oneindig veel groter zijn dan wat Stasichef Erich Mielke ooit over de zogenaamde vijanden van de DDR geweten heeft. Wij gaan ervan uit dat Duitse burgers nog altijd worden afgeluisterd. Want de NSA zegt: we gaan er mee door. Ze hebben niet gezegd: okay, we zijn betrapt en we kappen ermee. Dat gebeurt bij andere spionagecomplotten die aan het licht komen. Dus terwijl wij hier zitten, gaat het afluisteren door.”

En daarom heeft u een versleutelde telefoon nodig?

„Ja. Als je naar Edward Snowden toegaat vraagt hij: waar heb je je mobiele telefoon? Als ik zo’n ding bij me had gehad, toen ik hem in oktober vorig jaar opzocht, dan had hij me er meteen uitgegooid.”

Hoe kwam u op het idee naar Moskou te reizen om hem te ontmoeten?

„Toen deze affaire begon in juni vorig jaar, dacht ik: nou ja, weer zo’n spionnenkwestietje. Maar al snel hadden we door dat dit sensationeel was. We vroegen ons af of hij misschien meer wist en wilde getuigen voor de Bondsdag. Ik vroeg me af waarom niemand van de regering of van de Bondsdag op onderzoek uit ging. Moskou is toch niet ver weg? Het is maar twee uur vliegen vanuit Berlijn. Snowden was toch niet van de aardbodem weggevaagd? Omdat niemand wat deed, heb ik gezegd: dan ga ik zelf wel.”

De regering wil hem geen verblijfsvergunning geven vanwege het uitleveringsverdrag met de VS. Maar u zet zich er nog steeds voor in dat hij naar Duitsland kan komen.

„Ja, nog steeds. Omdat hij uit de documenten die hij heeft gelezen de conclusie heeft getrokken om bijna zijn hele leven op te offeren, en nog een relatief comfortabel leven ook. Nu kan hij levenslang naar een Amerikaanse gevangenis, in Moskou blijven of zich ergens anders verstoppen. Hij heeft zoveel verdiensten dat een verblijfsvergunning op humanitaire gronden in Duitsland op zijn plaats is.

„Mij heeft hij gezegd dat hij bereid is in Duitsland te getuigen, te helpen bij de opheldering, zowel in de Bondsdag als tegenover Justitie. Het gaat tenslotte om zware strafbare handelingen die de NSA hier in Duitsland begaat. Als een Syrische spion hierop zou worden betrapt, ging hij voor tien jaar achter de tralies.”

Er is wel gezegd dat op Duits grondgebied geen wetten zijn overtreden omdat de data elders zijn afgetapt.

„De NSA zegt steeds dat zij zich in Duitsland aan de wet houdt. Maar er bestaat hier geen wet die toestaat dat de mobiele telefoon van de bondskanselier wordt afgeluisterd. Het bespioneren van een groot deel van de Duitse bevolking is een zware misdaad. Het maakt niet uit waar men dat doet of wie dat doet. Of het nu de Britten zijn, de Amerikanen of de Iraniërs, de Russen of de Nederlanders. De Totalüberwachung van grote delen van de bevolking is beangstigend en hoe meer we te weten komen des te belangrijker is het intussen dat de regering zegt: we gaan de dingen ophelderen en ervoor zorgen dat die massaspionage in de toekomst niet meer gebeurt. De regering houdt vol dat zij nergens van af wist, of dat klopt moeten we aan het licht brengen.

En als blijkt dat het kabinet wel op de hoogte was?

„Nou ja, als uitkomt dat de regering heeft gelogen, dan hebben we een nieuwe nodig.”

    • Frank Vermeulen