IS-jongens jagen het avontuur na

Analyses kunnen hun agressie niet verklaren. Ze hechten zich aan geen enkele plek, meent Paul Voestermans.

illustratie adam zyglis

Op zaterdag 9 augustus stonden zowel in de NRC als in de Volkskrant overzichten van wat er met de wereld aan de hand is. Paul Brill somt in zijn Volkskrantcolumn de brandhaarden op en stelt somber vast dat er geen hek om het Midden-Oosten kan worden geplaatst want het probleem is al te veel met de Westerse wereld vervlochten geraakt. In NRC staat „de zomer van de brandhaarden” beschreven: Gaza, Oekraïne, Syrië, waar in hoofdzaak gewelddadige mannen de wapens hanteren.

Politicologen die de geopolitieke situatie proberen te analyseren, weten altijd wel een verklaring te vinden. Ze zoeken het in de complexe relaties in dat gebied. De tegen de shi’ieten gekeerde elite van Saoedi-Arabië, bijvoorbeeld, steunt heimelijk de stichting van de Islamitische Staat (IS). Iran wordt vaak gezien als de partij die eigenlijk het meeste tegenwicht zou kunnen bieden, maar daar heeft Amerika grote moeite mee. Het Israëlisch-Palestijns conflict blijft een heet hangijzer. Israël roept met zijn buitensporig geweld in Gaza veel kritiek op. De agressie in Oekraïne zet de verhouding met Rusland op het spel en roept de ambivalente reactie op of het Rusland van Poetin toch geen historische rechten heeft in die regio.

Alles goed en wel, maar dit zijn politieke analyses. Waar blijven de analyses in termen van mensen, mannen vooral, van vlees en bloed die met geweld hun wil opleggen, gemotiveerd door een sektarisch religieus of historisch bewustzijn?

Is er wel sprake van dat soort bewustzijn, of is het iets anders? Wat dan wel? Antwoorden op dit soort vragen is geen zaak van politieke analyse maar van psychologie. Maar deze wetenschap schittert door afwezigheid.

Of het door de ‘verStapeling’ van de psychologie komt, mensen willen niet nadenken over gedrag en motieven. Journalisten niet, politicologen niet, en de gewone burger al helemaal niet. Die is door science bashing compleet van de wijs gebracht. Maar wat gebeurt er nu echt in het Midden-Oosten? Wat motiveert deze mensen - mannen hoofdzakelijk?

Motivatie lijkt een zaak van overtuigingen en opvattingen, die bijvoorbeeld op het internet worden gevonden en worden gekoesterd vanwege de uitzichtloze situatie waarin de mensen daar verkeren. Maar zo abstract is het helemaal niet.

Wij pleiten in ons boek Culture as Embodiment. The social tuning of behavior ervoor vooral te letten op waar het geheel aan zintuigen – het sensorium – waarmee mensen zich richten op hun omgeving, afgesteld raakt. Architecten en stedenplanners zijn niet voor niets met de omgeving bezig. Is die fraai dan roept hij op tot zorgzaamheid en aandacht.

De jongens uit het Midden-Oosten die met de zwarte vlag zwaaien leven in dorpen of steden waarvan het centrum misschien lijkt op de metropolen die we kennen, maar vaker zijn de huizen opgetrokken van spul dat nauwelijks uitnodigt er zorgvuldig mee om te gaan. Er is niets om zorg voor te dragen.

Moeders en grootmoeders begieten dan wel de plantjes in blikken bussen buitenshuis, ook in de gebieden die IS onder controle heeft, maar wat je de ‘nomadisering’ van het bestaan zou kunnen noemen overheerst: een leven zonder binding aan een plek.

Zijn ze eenmaal de baas in een gebied waar ze hun zinnen op gezet hebben, dan mag alles weg, kapot, want het stelt toch al niet veel voor en zeker niet als het van mensen is met andere overtuigingen en manier van leven. Ze hebben er geen binding mee. Een leven van zorgen en koesteren motiveert hun niet. Deze inzichten ontbreken in de politieke analyses.

Waar hun moeders en grootmoeders van houden, waar vijftig procent van de mensheid duidelijk meer op is afgestemd, dringt nauwelijks hun wereld binnen. Deze afscherming gaat onder het mom van seksuele moraal, maar wat er echt op het spel staat is niet de mannelijke lust en vrouwelijke verleiding. Het is het onvermogen te delen in zorg en aandacht voor de dingen om hen heen.

De hordes vechtlustige mannen op tanks en met de modernste wapens, uitgerust met navigatie- en oriëntatieapparatuur waardoor ze sneller kunnen oprukken dan verwacht, gaan niet voor opbouw en zorg maar voor een vernietigend machismo.

Als overgeschoten zonen van vaders die ook niet veel te makken hebben, zijn ze perspectiefloos en smachten naar avontuur. Wie helpt ze daar beter bij dan de leiders die hun eigen agenda hebben: een wereld die weer opnieuw naar theocratisch model ingericht moet worden?

Ze zeggen het te doen in naam van Allah maar bedoelen ze niet een wereld waarin alleen mannen het voor het zeggen hebben en die hun kijk op de dingen vertegenwoordigt? Ze zijn tegen het Westen waarvan ze wel de smartphone, internet, wapens en tanks overnemen maar niet de zorg om onszelf. Ze geven geen zier om een beter leven voor allen.

    • Paul Voestermans