Genocide

illustratie olivia ettema

Valt wat er met de yezidi’s in Noord-Irak gebeurt nu wel of niet onder genocide? Die vraag is vorige week vele malen gesteld.

Aan zo’n vraag zie je hoe belangrijk wij het vinden dat een gebeurtenis het juiste etiket krijgt. In het geval van genocide zijn politici daar erg terughoudend in, omdat die etikettering verregaande juridische consequenties kan hebben. Zo kunnen de Verenigde Naties optreden tegen genocide en kunnen plegers van genocide internationaal worden vervolgd.

Deze politieke terughoudendheid kan zich tot historische genocides uitstrekken. De meeste historici zijn het erover eens dat in 1915 honderdduizenden Armeniërs zijn gedood bij een genocide in het Ottomaanse Rijk. De Turkse regering ontkent dit echter zo fel, dat ze westerse politici onstandvastig maakt. Nadat de PvdA nog in 2004 de oproep van de Tweede Kamer aan Turkije om de Armeense genocide te erkennen had gesteund, liet deze partij in 2006 weten voortaan in discussies over de moord op de Armeniërs het woord genocide te zullen vermijden.

Overigens bestond het woord genocide nog niet toen de Armeniërs massaal over de kling werden gejaagd. Het is in 1944 bedacht door de Poolse jurist Raphael Lemkin (1900-1959). Al in 1933 stelde Lemkin, die rechten was gaan studeren uit verontwaardiging over de moord op de Armeniërs, voor om georganiseerde moorden op bevolkingsgroepen internationaal strafbaar te stellen. De directe aanleiding was een moordpartij in Irak onder christelijke Assyriërs – de vele herhalingen in de geschiedenis zijn om moedeloos van te worden. Lemkin, zelf joods, introduceerde het woord genocide in 1944 in een analyse van de massamoord op de joden. Uiteindelijk wist hij in 1948, na onvermoeibaar lobbywerk, voor elkaar te krijgen dat de Verenigde Naties genocide internationaal strafbaar stelden.

Er is nog een kwestie die dringend op het juiste etiket wacht: de ramp met vlucht MH17. Al weken hoor ik deskundigen op radio en televisie worstelen met de correcte aanduiding voor deze tragedie. Zodra er wordt gesproken over een vliegtuigongeluk, hoor je mensen protesteren. Hoezo ongeluk? Dat vliegtuig is toch niet tegen een berg gevlogen of door een technische storing neergestort? Hoogstens kun je zeggen dat de daders naar alle waarschijnlijkheid per ongeluk een passagiersvliegtuig hebben neergehaald, maar dat wil niet zeggen dat wij ze hierin moeten volgen door het een vliegtuigongeluk te noemen.

Ook vliegtuigramp stuit sommigen tegen de borst. Natuurlijk, het gebeurde is een ramp, maar veel mensen associëren rampen met natuurgeweld. Terwijl deze ramp naar alle waarschijnlijkheid door schietgrage mannen is veroorzaakt.

Dat het kabinet de eerste weken niet consequent koos voor woorden als misdrijf of terreurdaad, vond ik overigens heel wijs. Het eerste doel was immers om de stoffelijke overschotten terug te krijgen. Strategisch gezien was het verstandig om enigszins terughoudend te zijn.

En natuurlijk blijft er de twijfel over de exacte toedracht. We hebben vaker informatie van de Amerikaanse veiligheidsdiensten gekregen die volkomen onbetrouwbaar bleek en dus houden politici en deskundigen een slag om de arm.

Dat de tragedie met MH17 van het juiste etiket wordt voorzien lijkt wellicht triviaal, maar dat is het niet. Een ongeluk blijft heel anders in het nationale geheugen hangen dan een ongekende terreurdaad.

    • Ewoud Sanders