Shark Week: de haai heeft een imagoprobleem

Vandaag begint Shark Week. De haaienclubs zijn er kritisch over. Hoe eng is dat beest eigenlijk?

Arme haai. Zo gevaarlijk ben je helemaal niet. Met die scherpe tanden en die gladde huid zie je er niet zo gezellig uit, dat klopt. Jaarlijks maak je maar zo’n tien menselijke slachtoffers. Deskundigen zeggen het ook: je bent geen moordmachine.

Je hebt gewoon een imagoprobleem.

Vandaag begint in Nederland de Shark Week op Discovery Channel. Al sinds de oprichting van de zender in 1988 is de themaweek een vaste pijler in de programmering.

Er zijn shows als Monster Hammerhead, waarin de makers op zoek gaan naar een mysterieuze hamerhaai (bijnaam: Old Hitler), maar ook documentaires en nachtelijke praatprogramma’s over great whites en haaienaanvallen.

De mug is gevaarlijker

We houden van haaien-tv. In 1975 scoorde Steven Spielberg een megahit met de film Jaws, die wereldwijd 470 miljoen dollar (350 miljoen euro) opbracht. Het markeerde het begin van een jarenlange fascinatie. Vorige maand ging Sharknado 2, een sequel over een haaientornado in New York, in première. Hoewel de film wisselende recensies kreeg werd de titel trending op Twitter. Shark Week scoort elk jaar beter. In Amerika keken vorig jaar gemiddeld 2,5 miljoen mensen.

Per jaar maken haaien ongeveer tien dodelijke slachtoffers, schatten deskundigen. Een relatief onschuldige score vergeleken met andere dieren: hondachtigen (zo’n 25.000 doden per jaar), slangen (50.000) en malariamuggen (700.000), bijvoorbeeld. En vergeet de mens (475.000) niet.

Uitzendingen van Shark Week leidden in 2013 tot protest. De reden? Megalodon: The Monster Shark Lives. De show vertelde het verhaal van een killerhaai uit Zuid-Afrika. Hij was gezien door vissers, hij dook op in nazi-archieven en studieobject van deskundigen. En al eeuwen dood – maar dat vergat Discovery erbij te vertellen. Wel zagen kijkers aan het eind een disclaimer, die vermeldde dat de documentaire deels gedramatiseerd was – „[but] sightings continue to this day. Megalodon was a real shark.”.

In Amerika keken bijna 5 miljoen mensen naar de show. Volgens een peiling van Discovery, de avond na uitzending, geloofde acht op de tien kijkers dat het monster echt bestond. Wat een bedrog, riepen journalisten en deskundigen. Wat een teleurstelling, riepen kijkers. En wat een interessant debat, zei Shark Week tegen Fox News. Producent Michael Sørensen: „Zo’n 95 procent van de zee is nog niet onderzocht. Dus wie weet?”

#1 Nonfiction Media Company

Is dat niet vreemd voor een zender die zich The World’s #1 Nonfiction Media Company noemt? Dat vonden haaienorganisaties over de hele wereld wel. Zulke films beschadigen het imago van de haai, zeiden ze. De Atlantic White Shark Conservancy, een haaienclub uit de VS, startte uit protest een twitteractie: #sharkweekfail.

Na de storm van kritiek besloot Discovery de Megalodon hier niet uit te zenden. De docu stond wel online. „We hebben rekening gehouden met de kijkers”, zegt Mabelie Bruijns van Discovery Networks Benelux. Over de show: „Het blijft natuurlijk televisie maken en de haai is angstaanjagender dan de gemiddelde mug. Megalodon is de ultieme Shark Week-fantasie.”

Ook als de realiteit daarbij in het gedrang komt? „We zoeken de grenzen op, ook om te prikkelen. Bijna alles dat we uitzenden is non-fictie, en we stimuleren ook wetenschappelijk onderzoek naar haaien.”

Zulke series en programma’s leveren een vertekend beeld op, zegt Dylan de Gruijl van het Wereld Natuur Fonds. „Sinds Jaws lijkt het of de haai een gevaarlijke moordmachine geworden is.” En dan heeft hij ook nog pech met z’n uiterlijk. „Het is geen ijsbeer die er lekker aaibaar uitziet.”

Volgens het WNF is het angstbeeld van de haai onterecht. Het beest is juist heel belangrijk voor het ecosysteem, omdat ze bijvoorbeeld de zwakke, zieke en gewonde vissen opruimen. „Het blijft een roofdier”, zegt De Gruijl, „maar we zouden hem juist moeten koesteren.”

    • Sterre van der Hee