Checklists voorkomen juist wel medische missers

Brengt bureaucratie patiënten in gevaar, zoals een arts hier betoogde? Integendeel, menen Jan Eshuis, Markus Hollmann en Peter Meijer.

De anesthesioloog H. Hendrickx schetst in NRC Handelsblad van 8 augustus een verontrustend beeld van een toegenomen onveiligheid in de gezondheidszorg, door hem toegeschreven aan moderne veiligheidsmaatregelen zoals checklists en een groot aantal niet samenhangende elementen van een „managementexplosie”. Hendrickx spreekt van een gigantische chaos in de gezondheidszorg en suggereert dat er juist door de genomen veiligheidsmaatregelen, onder andere in gang gezet door de Inspectie voor de Gezondheidszorg IGZ, meer ongelukken gebeuren in ziekenhuizen dan vroeger.

Wij hechten eraan om dit beeld te weerspreken. Het omgekeerde is het geval. Sinds ongeveer 15 jaar is er wereldwijd meer aandacht gekomen voor patiëntveiligheid in de gezondheidszorg, en dat is in Nederland uitgewerkt in het Veiligheidsmanagementssyteem (VMS) dat door alle ziekenhuizen wordt gevolgd.

Daarnaast zijn er andere systemen die medewerkers in de ziekenhuizen bewust maken van kritieke momenten in de zorg voor individuele patiënten. Voorbeeld daarvan is het systeem van controles op kritieke punten (de stop-momenten) in het peri-operatieve traject. De controles en de checklists voorkomen geen fouten, maar helpen de zorgprofessionals goed voorbereid een volgende fase in te gaan, waardoor incidenten kunnen worden voorkomen. Dit systeem van checklists, het SURPASS-systeem, is ontwikkeld door artsen, niet door managers.

Eén van de belangrijkste controles is de time- out die wordt gedaan vlak voor de operatie. In deze controle wordt door het hele operatieteam én de patiënt in volle concentratie besproken welke ingreep aan welke zijde uitgevoerd zal worden en of alle daarvoor benodigde apparatuur en instrumenten in orde zijn. Dit wordt inderdaad gedaan met behulp van een checklist om niets te vergeten want het zou rampzalig zijn om halverwege de ingreep te ontdekken dat bijvoorbeeld de juiste maat van de prothese niet beschikbaar is. Dat hoeft niet veel tijd te kosten of ten koste te gaan van de concentratie mits men maar niet alles op het laatste moment hoeft te doen zoals uit de beschrijving van collega Hendrickx mogelijk gesuggereerd wordt. Dubbelcheck en goed etiketteren van te geven medicatie, handhygiëne, aangescherpt antibioticabeleid en beleid ter voorkoming van wondinfecties dragen verder bij aan betere patiëntveiligheid.

Deze veiligheidssystemen zijn inmiddels wetenschappelijk gevalideerd; in het gezaghebbende New England Journal of Medicine (2010) is aangetoond dat het aantal ongewenste incidenten door toepassing van SURPASS afnam van 27 naar 15 procent en dat de ziekenhuissterfte daalde van 1,5 naar 0,8 procent. In een rapport van NIVEL/VUmc uit 2013 (Monitor Zorggerelateerde schade 2011-2012) concludeerden onderzoekers dat door toepassing van het VMS de potentieel vermijdbare ziekenhuissterfte tussen 2008 en 2013 gedaald was van 1960 naar 970 patiënten, een daling van 53 procent. Er is dus juist sprake van een verbetering, en niet van een verslechtering van de patiëntveiligheid.

Ook al brengt het VMS extra taken met zich mee is het in dit licht duidelijk dat alle werkers in de gezondheidszorg het aan de patiënten verplicht zijn de veiligheidsprotocollen na te leven en uit te voeren. De regeldruk in ziekenhuizen is inderdaad erg hoog, vergelijkbaar met de administratiedrift bij onderdelen van de overheid. Het is aan de ziekenhuisbesturen om te zorgen dat controlerende taken die niet direct patiëntgebonden zijn, worden uitgevoerd door diegene die daar het meest geschikt voor is.

    • Peter Meijer
    • Jan Eshuis
    • Markus Hollmann