Hij denkt al het plastic wel even op te ruimen

Boyan Slat heeft een plan om het plastic uit de oceaan te halen. Een paar miljoen haalde hij al op.

Critici twijfelen, maar Slat is vastberaden. En oh ja, hij is pas 20.

Boyan Slat (20) zucht vaak. Tijdens het gesprek tikt hij met zijn vingers op de tafel. Hij speelt met zijn glas water en wipt op zijn stoel. Het is niet onbeschoft bedoeld, en hij is niet neurotisch. Slat is tegelijkertijd beleefd, luistert aandachtig en maakt soms grappen, maar van interviews wordt hij ongeduldig en dat kan hij moeilijk verbergen.

Slat heeft al ontzettend veel met media gesproken. Vooral in het buitenland zijn ze geïnteresseerd. Op een gegeven moment stonden er 450 interviewverzoeken in de wacht. Onlangs waren The New York Times, The Huffington Post, de BBC en „een of andere Braziliaanse zender” waar 15 miljoen mensen naar kijken aan de beurt. Aan het „mediagebeuren” werkt Slat alleen mee zodat zijn project The Ocean Cleanup aan het rollen blijft.

Boyan Slat is die jongen die al het plastic uit de oceaan wil vissen.

Dit vertelt Slat altijd als hem wordt gevraagd waarom hij dat wil: „Op mijn zestiende was ik tijdens een vakantie in Griekenland aan het duiken en zag ik meer plastic dan vissen. De vriend met wie ik was, zei: ‘Kijk, allemaal kwallen!’ Niet dus, het waren plastic zakken. Daar wilde ik iets aan veranderen.”

Slat doet nu lacherig over het verhaal. Hij heeft het de afgelopen maanden zeker tweehonderd keer opgedist. De anekdote klopt wel, maar het klinkt ook een beetje Captain Planet-achtig. Terwijl Slat zichzelf geen milieuactivist, maar een uitvinder vindt. Hoe penibeler het probleem, hoe groter zijn drang om het op te lossen (vooral als het te maken heeft met techniek). Slat noemt The Ocean Cleanup een obsessie – en vindt dat geen woord met een negatieve lading.

Profielwerkstuk

The Ocean Cleanup begon als een profielwerkstuk, een middelbareschoolproject met een klasgenoot. Na zijn eindexamen vond Slat het profielwerkstuk niet af, al was het als uitmuntend beoordeeld. Hij ging in gesprek met mensen die hem verder konden helpen, keek YouTube-filmpjes van oceanologen en uitvinders, dacht na over een oplossing. In 2012 mocht hij zijn idee presenteren bij een lokale versie van TEDx Talks, maar dat betekende niet meteen succes. Slat stuurde driehonderd bedrijven brieven met het verzoek om mee te werken, maar slechts één reageerde. Het project lag op zijn gat.

Totdat zijn TED Talk vorig jaar ‘viral’ ging. Toen kwamen de mailtjes, de telefoontjes van bedrijven en de interviewverzoeken. Inmiddels is het filmpje bijna 1,7 miljoen keer bekeken. Mensen en bedrijven doneerden miljoenen (in geld en middelen) om hem te helpen. Twee maanden geleden startte hij een nieuwe crowdfundingcampagne, de teller staat op 1,4 miljoen euro, nog dertig dagen te gaan om het streefbedrag van 2 miljoen te halen. Slat is ervan overtuigd dat het benodigde geld er komt.

„Rond 1999, toen Lego nog mijn grootste uitdaging was, werd het voor eerst bij het grote publiek bekend dat er heel veel plastic in de zee zit. Er deden ook overdreven verhalen de ronde, er werd gezegd dat er eilanden van plastic in de oceaan zouden zijn waar je op kunt staan en dat soort dingen. Helaas niet, dan hadden we het veel gemakkelijker kunnen oplossen. Het probleem is juist dat het zo verspreid is.

„Mensen hebben dus ruim tien jaar lang moeten aanhoren dat het plasticafval in de zee een groot probleem is, maar er zijn nooit haalbare oplossingen voorgedragen. We moesten vooral minder plastic gebruiken. Wat er gedaan moest worden met het plastic dat al in de zee lag, bleef onderbelicht. De tijd is rijp voor deze oplossing.”

Wat vind je belangrijker: het oplossen van het technische probleem, of het oplossen van het milieuprobleem?

„Wat je vaak ziet, in Silicon Valley bijvoorbeeld, is dat slimme mensen oplossingen proberen te vinden voor problemen die helemaal niet bestaan. Misschien was het mazzel, maar ik heb nagedacht over een echt probleem. Aan deze oplossing heeft de wereld iets. Maar je kunt niet elke dag denken: nou, vandaag gaan we weer zorgen dat er minder schildpadden doodgaan. Het milieu is niet mijn belangrijkste drijfveer.”

Slats telefoon gaat. Het is The Huffington Post. Hij wipt zijn stoel naar achteren en klemt zijn knieën onder de tafel. Zijn vrije arm strekt hij uit. Slat praat tegen de journaliste in onberispelijk Engels. Hij maakt een grapje aan de telefoon: ‘Slat’ klinkt wel een beetje ongemakkelijk in het Engels, maar je spelt het dus anders. De exotische naam dankt hij aan zijn Kroatische vader, een kunstenaar. Zenuwachtig is Slat allang niet meer voor interviews, het is routine geworden.

Hij woont nog bij zijn moeder

Om het hele plan te realiseren moet er nog „iets van 26 miljoen” worden ingezameld. Dat hoeft niet per se in geld, middelen zijn ook welkom. Slat heeft honderd mensen voor zich werken, van wie de meesten vrijwillig. Net als hijzelf – maar geld heeft hij voor zichzelf niet echt nodig, hij woont nog bij zijn moeder in de buurt van Delft. Dat blijft voorlopig zo. „Nu hoef ik niet over triviale zaken na te denken. Als bepaalde beslissingen al genomen zijn, kun je je richten op wat echt belangrijk is. Facebookbaas Mark Zuckerberg doet iedere dag dezelfde kleren aan omdat hij overdag al genoeg keuzes moet maken.’’

Slats werkruimte is in de Dream Hall, een gebouw van de Technische Universiteit Delft waarin veelbelovende studieprojecten een plek krijgen. Slat studeerde pas een half jaar Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek toen hij afhaakte omdat hij het te druk kreeg met de zee, maar kreeg toch een plekje in Dream Hall. In Slats kantoor, een lokaal van ongeveer veertig vierkante meter, staan bureaus opgesteld in een rechthoek. Vandaag zitten er vier man. Bijna iedereen heeft zijn eigen computer meegebracht. Er gaat veel geld om in The Ocean Cleanup, maar dat wordt meteen in het project gestoken.

Nadat Slats project viral ging, stak er ook een storm van kritiek op. Stiv Wilson, milieupublicist, schreef Slats idee af als onhaalbaar. En ‘zeebonk’ Charles Moore, een invloedrijke oceanograaf, vond Slat maar een snotneus die er geen idee van had hoe wild en onvoorspelbaar de oceaan echt was.

Er was ook morele kritiek. „Sommige critici zagen mijn project als ethisch onjuist. Als je gaat opruimen geef je mensen een excuus om verder te vervuilen, was de redenatie. Ik denk juist dat het motiveert als er een eindstreep in zicht is.”

Heb je moeite met kritiek?

„Honderd mensen e-mailden die blog van Stiv naar me. Ik heb er een paar nachten van wakker gelegen. Ik had al best wel wat opofferingen gedaan – ik was gestopt met studeren – en ging twijfelen. Is het onzin, wat ik aan het doen ben? Ik heb een Exceldocumentje gemaakt met al zijn argumenten. Die heb ik verdeeld in categorieën: ‘totale onzin’, ‘klopt, maar dat zeggen wij ook’ en ‘we weten het niet, dit moet worden onderzocht’.”

Nadat Wilson een kritisch bericht had geschreven over Slats onderzoek, reageerde Slat heel lang niet. Maar het ging een eigen leven leiden op internet, zegt hij. Iedere keer als zijn project werd genoemd, postte iemand anders de kritiek eronder als reactie. Ondertussen was Slat bezig met een ‘haalbaarheidsstudie’, die een jaar duurde. Hij verzamelde zeventig mensen die de verschillende punten van kritiek zouden natrekken. Eind juni is het onderzoek gepubliceerd. Slat schreef een bericht op zijn website waarin hij Wilson direct aanspreekt op zijn kritiek.

Slat zoekt op zijn telefoon naar een tweet die Wilson daarna schreef.

Thanks for your response. I’m your colleague, not your critic. Just for your info: some of us work a lot longer than a year on something and don’t make rock video’s about it.

„Ik snap wel dat sommige mensen emotioneel reageren. Komt er zo’n ventje van negentien jaar dat denkt dat hij het wel even kan opruimen, terwijl je ervan uitgaat dat het onmogelijk is. Maar verandering komt wel vaker van buitenstaanders. Met een open blik.”

Slat ligt wakker van kritiek, maar het blokkeert hem niet. „Wacht maar, denk ik vaak, ik zal het tegendeel bewijzen. Ik haal er ook entertainment uit. Kritiek probeer ik als iets opbouwends te zien – ook als is het heel lastig is wil ik me niet laten demotiveren.”

Mensen zoals Wilson en Moore hebben zich jarenlang in zeevervuiling

„Er heerste een soort consensus over het gegeven dat het onmogelijk is om de oceaan op te ruimen. Dat vond ik vreemd, ik zag daar helemaal geen bewijs voor. Natuurlijk, de oceaan is groot en woest, dat snap ik allemaal wel. Maar niemand heeft ooit onderzoek gedaan waaruit blijkt dat wat ik nu ga proberen niet haalbaar is.”

Voorheen werd preventie gepredikt, zegt Slat. De focus lag op het minderen in plasticgebruik, in plaats van het opruimen van de soep. „Reduce, reuse, recycle. Mensen die dat zeggen, geloven daar heel erg in. Maar er zijn zeven miljard mensen op de wereld en voor een heel groot deel van hen is overleven prioriteit nummer één. Zij denken niet na over wat er gebeurt met hun plastic tasjes. Oplossingen moeten altijd op grote schaal toepasbaar zijn.

„Ik denk ook dat sommige mensen met kritiek op mijn plan niet houden van verandering. Ze zijn gehecht geraakt aan hun probleem. En voor hun preventieverhaal is het belangrijk dat er geen ‘eindstation’ is.

Je moet behoorlijk zelfverzekerd zijn om maar door te gaan, ondanks de kritiek.

„Ja, nou ja, vast wel. Jeff Bezos van Amazon motiveert mensen door ze te pushen. Als een werknemer ergens in gelooft, moet hij het tot op de bodem uitzoeken. Daar kan ik me goed in vinden. Als iemand kritiek heeft denk ik wel even van shit, maar het is nooit onoverkomelijke shit. Ik moet er wel voor waken dat ik me niet doodstaar op iets dat er niet is. Je hoort verhalen van mensen die hun ideeën niet los kunnen laten en zichzelf de schulden in helpen.”

Ben je daar bang voor?

„Ik ben daar niet angstig voor. Ik heb dat zelf in de hand. Ik heb ook nog genoeg andere ideeën. Ik denk dat ik wel snel een andere switch zou kunnen maken. Gelukkig wijst nu alles erop dat het kan. Met die haalbaarheidsstudie hebben we aangetoond dat het realistisch is. De moeilijkste stap is achter de rug.”

Slat is van kinds af aan al praktisch en oplossingsgericht ingesteld. „En ik was altijd al een science geek. Op mijn twaalfde was ik bezig met waterraketten. Flessen die je voor een deel vult met water, oppompt met hoge druk en vervolgens schiet het honderd meter de lucht in.” Slat wilde een heleboel van die dingen tegelijk lanceren. „Ik was geobsedeerd door het idee om dat project succesvol uit te voeren.” Eerst deed hij het met 102 flessen, daarna met 213. Slat had de TU Delft „zo gek gekregen” om driehonderd man in een poncho op te laten draven voor de lancering. Hij verdiende er een vermelding in het Guinness Book of World Records mee.

Als Slat gefascineerd door iets raakt, verdiept hij zich erin totdat hij er alles over weet. En – waar dat aan ligt weet hij zelf ook niet – mensen willen hem erbij helpen. In het verleden waren zijn projecten overzichtelijk en eindig, maar heeft hij zich vastgebeten in het symbool voor grenzeloosheid: de zee. Hij is in ieder geval nog drie jaar bezig met het ontwikkelen van zijn idee. De helft van het plastic opruimen duurt daarna minstens tien jaar. Nu maakt hij weken van minimaal tachtig uur, dat lijkt voorlopig niet te veranderen. Een jongen van twintig die zo veel werkt, je verwacht dat daar iets wringt, dat hij misschien toch liever wat vaker met vrienden in de kroeg zit en tot twaalf uur in bed blijft liggen. Maar Slat ervaart The Ocean Clean-up nooit als een inbreuk op zijn vrije tijd. Of hij wel eens tijd verdoet? „Behalve nu, bedoel je?” grapt hij. „Tijd verdoen probeer ik te limiteren tot een paar avonden per maand. Ik houd van Britse komedie. Als het lekker weer is ga ik buiten muziek luisteren.” Zijn sociale leven bestaat niet echt, maar dat is niet erg. Oplossingen bedenken was toch altijd al wat hij het liefste deed.

Heb je al zin in een nieuwe uitvinding?

„Er komen altijd heel veel dingen bij dit project kijken die ik niet had verwacht. Dat ik een hele organisatie zou moeten opzetten, dat ik moet nadenken over financiën en marketing. Gelukkig heb ik nu een goede accountant. Ik hoop dat ik in de volgende fase nieuwe mensen kan aannemen die taken van me overnemen. Dat ik kan focussen op de grote lijnen.

„Ik blijf douchen en ik blijf tandenpoetsen, dus nieuwe ideeën blijven ontstaan. Ik moet mezelf dwingen om het niet uit te werken. Dat zou niet goed zijn voor The Ocean Cleanup. Ik schrijf het op en bewaar het voor later.” <<

    • Mieke Meesen
    • Kim Bos