‘262 miljoen doden door genocide in 20ste eeuw’

Dat stond maandag in de Volkskrant

illustratie Robin Héman

De aanleiding

Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans (PvdA) liet gisteren aan de Tweede Kamer weten dat IS „vermoedelijk verantwoordelijk is voor zeer ernstige internationale misdrijven, zoals oorlogsmisdrijven, misdaden tegen de menselijkheid en genocide.”

Die vermeende genocide in Noord-Irak werd maandag ook genoemd in een column in de Volkskrant. Dood, verderf en massamoord zijn overal deze zomer, staat er.

Maar ook in de vorige eeuw ging het nogal eens mis, lezen we. „De flaptekst van The psychology of genocide becijfert dat volkerenmoordpartijen in de 20ste eeuw de levens van 262 miljoen mensen kostte. Joden, Armeniërs, Cambodjanen, Darfurianen, Rwandezen, Kosovaren enzovoorts, enzovoorts.”

Waar is het op gebaseerd?

Op het boek The psychology of genocide dus, van klinisch psycholoog Steven K. Baum (2008).

En, klopt het?

Genocide is een begrip binnen het internationaal recht, zegt Johannes Houwink ten Cate, hoogleraar holocaust- en genocidestudies, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). De betekenis is vastgelegd in een verdrag van de Verenigde Naties in 1948.

Omdat genocide een juridische term is, is de discussie of een misdaad onder genocide valt een technische. Voor dat oordeel moet aan een aantal voorwaarden zijn voldaan. Houwink ten Cate omschrijft het zo: „Genocide is staatsmoord op een verondersteld vijandige minderheid met positieve identiteitskenmerken.”

Bij genocide worden mensen vermoord om wie ze zijn, niet om wat ze doen. Politieke moorden vallen niet onder genocide. De overheid moet de moorden initiëren. De intenties moeten bewezen kunnen worden. Er zijn verschillende verschrikkelijke misdaden die niet onder genocide vallen, maar misdaden tegen de menselijkheid zijn, of oorlogsmisdaden.

En omdat genocide bewezen moet kunnen worden kun je het alleen achteraf vaststellen, zegt Ruud Bosgraaf van Amnesty International. „Op dit moment zie je dat de misdaden tegen de yezidi’s in Noord-Irak meteen als genocide worden bestempeld. Maar dat kun je nu nog niet beoordelen.” Daarmee wil Bosgraaf de situatie overigens niet bagatelliseren. „We weten dat er verschrikkelijke mensenrechtenschendingen plaatsvinden.”

Onder deze strikte, juridische benadering van genocide vallen verschillende massamoorden in de twintigste eeuw. Houwink ten Cate somt op: de Holocaust (met 5,3 miljoen slachtoffers), Rwanda (800.000), Srebrenica (8.000). Voor de massamoorden in Cambodja onder Pol Pot (1,7 miljoen slachtoffers) loopt nog een tribunaal.

Over één episode in de twintigste eeuw is twijfel: het lot van honderdduizenden tot een miljoen Armenen in het Ottomaanse rijk in 1915. Politiek gezien een gevoelige discussie, maar ook wetenschappers zijn het er niet over eens. Verschillende historici zeggen dat dit alle elementen in zich heeft om genocide te zijn. Anderen houden het bij ‘gewone’ massamoord. Juridisch is deze discussie nooit beslist, de vermoedelijke daders hebben nooit voor de rechter gestaan.

Door genocide kwamen in de twintigste eeuw dus miljoenen mensen om. Maar lang niet zoveel als de 262 miljoen die Baum noemt. Het lijkt erop dat Baum de redenering van politicoloog R.J. Hummel heeft gevolgd. Die berekende dat door geweld van overheden in de twintigste eeuw 262 miljoen mensen omkwamen (democide, noemt hij dat). Maar dat is lang niet alleen door genocide: veel meer slachtoffers werden bijvoorbeeld om politieke redenen vermoord. De meeste doden vielen in de Sovjet-Unie (62 miljoen) en China (77 miljoen).

Ruud Bosgraaf van Amnesty International ziet dat genocide vaak als politiek middel wordt gebruikt. „Het is een bekend woord, en heeft zo’n ernstige bijklank dat het de urgentie van de situatie duidelijk maakt. Maar we moeten uitkijken dat de term niet aan inflatie onderworpen raakt.”

Conclusie

Genocide is een juridische term. In een rechtszaal moet bewezen worden dat het gaat om staatsmoord tegen een te herkennen, verondersteld vijandige minderheid. De massamoorden tijdens de Holocaust, in Rwanda en Srebrenica vallen hieronder. Hier vielen miljoenen slachtoffers, maar beduidend minder dan 262 miljoen. De stelling is onwaar.

    • Geertje Tuenter