Filosofie volgens de <Ikea-formule

Bij The School of Life leer je bij een glaasje water met munt en citroen hoe je filosofie kunt toepassen in je dagelijks leven: zoals met de cursus ‘How to be in a relationship?’. Dit weekend kan dat ook op Lowlands. Daar word je in 25 minuten ‘even wakker geschud’.

Illustratie Hajo

Oorspronkelijk was de mens zelfgenoegzaam: hij had niemand nodig – ook de goden niet. De mens was een bolvormig wezen, totdat Zeus hem uit wraak doormidden kliefde. Als gevolg daarvan ontstonden er mannen en vrouwen met respectievelijk een uitstulping en een groef, die achterbleven op de breuklijn. Sindsdien kunnen man en vrouw tijdelijk heling ervaren tijdens de seks, om zich daarna weer mistroostig te voelen en alleen, als een onaf bolletje.

Op die manier verklaarde de satirist Aristophanes onze wanhopige zoektocht naar ‘de ware’ of ‘je wederhelft’ in de vierde eeuw voor Christus. Dat was tijdens een door Plato georganiseerd symposium over de liefde.

En zo, zegt filosoof Jan Drost ergens halverwege zijn ‘class’ How to be in a relationship, hoopt hij dat ook de bijeenkomsten van The School of Life zullen zijn.

(Of nou ja, ‘symposion’ stond in de oudheid gelijk aan drinkgelag – Aristophanes verslikte zich in de hik voor hij het woord nam. Drost reserveert de wijn voor het einde van zijn ‘class’ over de liefde bij The School of Life.)

‘School voor levensvragen’

Drost is een van de docenten aan de ‘levensschool’ van de Brits-Zwitserse filosoof Alain de Botton. Sinds eind april heeft The School of Life een fonkelnieuwe vestiging aan de Herengracht in Amsterdam. Ook worden ‘classes’ op locatie gegeven, zoals dit weekend op Lowlands.

Het Nederlandse filiaal is het derde dat opende volgens de franchiseformule, na Australië en Londen. Daar, in zijn eigen woonplaats, begon de ongekend populaire volksfilosoof (451K volgers op Twitter), de eerste ‘school voor levensvragen’ in 2008. Het seculiere centrum voor bezinning richt zich op werkende, hoogopgeleide stedelingen tussen de 25 en 45. De ‘kosmopolitische creatieven’ volgen er lessen over werk, geld, liefde en seks, waarin hedendaagse denkers het gedachtegoed van Griekse filosofen en literaire kopstukken recyclen. Mensen zonder honger of gebrek hebben moderne problemen, zo verklaarde De Botton het succes van The School of Life onlangs in nrc.next.

Ook in Amsterdam wordt het publiek uitgenodigd mee te denken. Voor in de ruimte staan boekenplanken met filosofieparafernalia als mokken, gummetjes en notitieblokjes met Schopenhauer-citaten als ‘het ergste moet nog komen’. Op grijphoogte voor de kassa staan twee ‘toolkits for life’: een doos met zes boektitels als How to develop emotional health, How to age en How to be alone. Hoera! Het recept voor een gelukkig leven in twee delen vastgelegd. De vormgeving van de paperbacks is even blij en pragmatisch als de boektitels zelf: een smiley op de zuurstokroze cover over emotionele stabiliteit, een puzzelstukje bij de feloranje aflevering over alleen leven. Kosten: zestig euro per toolkit. Dit is filosofie volgens de IKEA-formule: een beknopte handleiding, heldere symbolen, goedkoop, en jij kan het ook.

Maar werkt het ook in praktijk?

The School of Life brengt niet alleen verlichting; het is er ook licht. Zon valt binnen door de glazen pui die de hele voorzijde van het voormalig winkelpand beslaat. De inrichting is minimalistisch. Voorbij de kassa staan drie rijen klapstoeltjes opgesteld tegenover een witte muur met daarop een powerpointpresentatie. Italiaanse waterkaraffen met limoen en munt staan naast een schaal clubsandwiches op tafel. De inwendige mens moet worden gevuld voor die zich aan zware filosofische kost zet, legt Drost uit. Hij vraagt de dertig deelnemers van How to be in a relationship – vooral hoger opgeleid en vrouw – te beginnen met een vooroefening: schrijf een rijtje voor- en nadelen op bij de status van ‘single’ en ‘relatie’.

Dan volgt een voorstelrondje. Sommigen zijn nog wat schuchter. Want ja, waarom zit je bij een lezing over dit onderwerp? Twijfel je aan je relatie? ‘Nieuwsgierigheid’ is het meest gehoorde en veilig gekozen antwoord. Een man houdt een kort exposé over het slagveld aan gesneuvelde affaires dat achter hem ligt. De eerste vrouwelijk single die wil afrekenen met het kattenvrouwtjes-imago meldt zich.

Drost begint met het onderuit halen van ‘het romantisch misverstand’ – het onderwerp van zijn afstudeerscriptie en de titel van het gelijknamige boek dat hem tot liefdesexpert bombardeerde in 2002. De ware bestaat niet, denkt Drost. Er zijn heel veel verschillende redenen waarom mensen in een relatie zitten – te veel sprookjes gevoerd in de kindertijd – en dat zijn niet altijd per se de juiste. „Alleenstaand, dat klinkt toch wel een beetje alsof je net van de Titanic bent gevlucht.”

‘Single zijn’ is sinds films als Bridget Jones en televisieseries als Sex and the City tot lifestyle verworden – zo kan een groeiend aantal grootstedelijk vrijgezellen zich afzetten tegen de ‘smug married people’ in hun omgeving.

Het huis-boom-beest-paradigma

Maar honderden mensen kozen door de eeuwen heen voor afzondering om andere redenen. Om groei, creativiteit en spirituele ontwikkeling te bewerkstelligen, bijvoorbeeld, zegt Drost. „Kijk naar kluizenaars uit de vroegchristelijke traditie of een filmster als Greta Garbo.”

Huis, boom, beest is een sterk verankerd paradigma binnen de West-Europese cultuur, maar niet de enige optie voor een gelukkig leven. Romkoms stoppen altijd als de relatie begint. Wie weet hoe het daarna verder gaat? Drost wil de aanwezigen uitnodigen op een andere manier over de liefde na te denken. „Het kan heel troostrijk zijn te zien dat anderen met dezelfde vragen zitten, en dat veel denkers met dezelfde vragen hebben rondgelopen.” Freud en psychotherapeuten hameren weliswaar op het belang van sterke sociale relaties, maar „wie zegt dat een relatie per se een liefdesrelatie moet zijn?”

Instemmend gebrom vanuit het publiek.

„Welke relatie komt er eerst?”

Een man staat op en struikelt bijna over zijn woorden: „De relatie met jezelf!”

Af en toe is het ‘tsjakka-gehalte’ hoog. En voor degenen die wel eens een zelfhulpboek hebben gelezen (guilty as charged) of therapie hebben gevolgd (dito) zijn sommige vragen een open deur. In vogelvlucht passeren stellingen als ‘je bent je ouders wel/niet’ en het effect van ‘een emotionele rugzak’ de revue. Drost citeert Michel Foucault: ‘Het verleden bestaat niet.’

Maar als je begrijpt waardoor je wordt gestuurd, is het ook mogelijk om dat te veranderen, zegt Drost.

Hoe dan? Ja, hoe dan, dat blijft de grote vraag. Anders dan gewone zelfhulp, biedt The School of Life geen kant-en-klare oplossing, het laat alleen maar zien dat er nog meer vragen zijn. De keuzevrijheid kan bezoekers opluchting bieden, zegt Drost. Hij noemt een rijtje filosofen en boektitels, variërend van The Art of Loving van Erich Fromm, die ons leert dat liefhebben een kunde is, tot Brené Brown, die betoogt dat we liefde en intimiteit vinden door kwetsbaarheid en niet door „te doen alsof we al een heel bolletje zijn”. Hij sluit af door mensen uit te nodigen voor nog meer discussie bij een glas wijn. En memoreert Foucaults advies voor de liefde: „Laat je leven een kunstwerk zijn”. Ofwel, je liefdesleven kan elke dag wel een likje verf gebruiken. Heel huis, tuin en keuken eigenlijk, maar het klinkt net wat overtuigender als een Duitse denker het zegt.

    • Rolinde Hoorntje