Bontjas van Grunberg is ook archief

Bijzondere Collecties van de UvA wil geen beheerder zijn van verstofte archiefdozen. Nieuwe aanwinsten krijgen ook een plek in tentoonstellingen. En liedjes van vroeger worden gezongen in een uitverkocht Carré.

Schrijver Arnon Grunberg, in groene bontjas, opent met klappertjespistool de Boekenweek 1998. De bontjas is in bruikleen bij Bijzondere Collecties (UvA) voor de najaarsexpositie van de auteur. Foto Vincent Mentzel

Bij de balie van Bijzondere Collecties, de erfgoedinstelling van de Universiteit van Amsterdam (UvA), worden regelmatig plastic tasjes met briefwisselingen, fotoalbums en zelfs manuscripten achtergelaten. „We kijken altijd of er iets waardevols bij zit”, zegt hoofdconservator Garrelt Verhoeven. „Vroeger kochten we collecties aan, nu krijgen we ze geschonken. Elke week komt er wel een verzamelaar langs. Vaak moet ik mensen teleurstellen. Onze depotruimte is niet oneindig en we moeten ook letten op de kosten.”

Toch is de collectie de afgelopen jaren flink uitgedijd. Bijzondere Collecties redde vorig jaar de archieven van Muziek Centrum Nederland (MCN) en Theater Instituut Nederland (TIN). Beide culturele instellingen werden opgeheven omdat de subsidie van het Rijk werd stopgezet. Het archief groeide verder aan door het overlijden van bekende personen die hun collecties hadden toegezegd: kleinkunstenaar Maarten van Roozendaal, culinair journalist Johannes van Dam en zanger Ramses Shaffy.

Ook zijn er schenkingen bij leven. Een Amsterdams verzamelaarspaar droeg ruim vierduizend boeken over tafelmanieren, etiquette, huishouden en koken over. Een paar duizend kinder- en volksprenten kwamen binnen van een gepensioneerd docent. En elke dag breidt de collectie zich een klein stukje uit met het levende archief van schrijver Arnon Grunberg en grafisch ontwerpster Irma Boom.

Soms wordt een collectie deels geschonken, deels betaald. Vorige maand verwierf Bijzondere Collecties de omvangrijke verzameling fotoboeken van Frans van der Molen met steun van een particulier fonds en het Amsterdams Universiteitsfonds. „Deze 5.000 fotoboeken bevatten de volledige geschiedenis van het fotoboek in Nederland”, zegt Verhoeven. „Dat was nog een missing link in onze collectie.”

Bijzondere Collecties ontstond uit de in 1578 opgerichte Stedelijke Bibliotheek van Amsterdam. Die werd in 1632 omgevormd tot bibliotheek van het Athenaeum Illustre, de voorloper van de in 1877 gestichte Stedelijke Universiteit (later UvA). Grote verwervingen waren in de loop der tijd onder meer de bibliotheek van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap, de Bibliotheca Rosenthaliana en de Artis Bibliotheek.

„Wij beheren het erfgoed van de universiteit”, zegt Verhoeven. „We hebben ruim duizend deelcollecties op het gebied van onder meer Joodse cultuur, kerkgeschiedenis, cartografie, letterkunde, grafische vormgeving en zoölogie. Samen beslaan die 25 tot 30 kilometer boekenplank. Onze collectie omvat zeldzame middeleeuwse boeken, manuscripten, historische atlassen en landkaarten tot kostuums en rekwisieten uit het theater van de afgelopen eeuwen.” Bijzondere Collecties verwerft alleen nieuwe verzamelingen als die een band hebben met de bestaande collectie. „De gastronomische bibliotheken van Johannes van Dam en Joop Witteveen pasten bijvoorbeeld perfect in onze eigen deelcollectie gastronomie. En die van het Theater Instituut en het Muziek Centrum sloten aan bij onze toneel- en muziekcollecties.”

De laatste jaren is de nadruk bij het verzamelen meer gaan liggen op uitingen van populaire cultuur, zoals kinderprenten, almanakken en ander alledaags drukwerk. Dat werd in het verleden niet in bibliotheken verzameld en is nu juist bijzonder zeldzaam. Op het gebied van oude drukken heeft Bijzondere Collecties een zeer omvangrijke en diverse collectie, maar sommige verzamelgebieden worden doelbewust overgeslagen. Verhoeven: „Sciencefiction bijvoorbeeld wordt al door de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag verzameld.” Met andere bibliotheken en archieven wordt veel overleg gepleegd om overlap in de collecties te voorkomen. „Zowel de KB als wij bezitten een collectie op het gebied van dammen, schaken en bridge. We hebben afgesproken dat wij de archieven doen, en zij de boeken.”

Van concurrentie met andere (universiteits)bibliotheken en archieven is volgens Verhoeven geen sprake meer. De kaartencollectie van het Koninklijk Instituut voor de Tropen had hij best willen verwerven. „Maar uiteindelijk sloot die toch beter aan bij de niet-westerse collecties van de Universiteit Leiden.” Het voornaamste is dat belangrijke erfgoedcollecties goed onderdak vinden in een openbare collectie.

Verhoeven ziet het als zijn taak om de collectie niet alleen te conserveren en te ontsluiten voor onderzoekers, maar ook te laten zien aan het publiek. „De objecten die wij verwerven hebben ook een museale waarde”, zegt hij. „Vóór we een nieuwe verzameling opnemen, gaan we nu altijd eerst op zoek naar fondsen voor het beheer en de ontsluiting. Het heeft geen zin om hier archieven op te potten en te laten verstoffen.”

In 2007 fuseerde Bijzondere Collecties met het Allard Pierson Museum, het archeologiemuseum van de universiteit, tot UvA Erfgoed, waarbinnen alle erfgoedcollecties van de universiteit worden beheerd. Bijzondere Collecties verhuisde in dat jaar naar de Oude Turfmarkt (direct naast het Allard Pierson Museum), in een pand dat naast geklimatiseerde magazijnen, onderzoekszalen en handbibliotheken ook een tentoonstellingsruimte, een boekwinkel en een café bevat.

Dat er publieke belangstelling is voor de collectie, blijkt uit de bezoekcijfers. „Samen met het Allard Pierson Museum ontvangen we jaarlijks bijna 100.000 bezoekers”, zegt Verhoeven.

Maar ook buiten het eigen pand brengt Bijzondere Collecties het erfgoed van de universiteit onder de aandacht. Zo werd in juni 2012 een liedjesavond georganiseerd in Koninklijk Theater Carré, waar smartlappen en ballades uit vier eeuwen Amsterdamse muziekgeschiedenis ten gehore werden gebracht. En in Museum TwentseWelle is momenteel een tentoonstelling te zien over ontdekkingsreizigers, de helden van schrijver Redmond O’Hanlon, waarvoor Bijzondere Collecties objecten uitleende.

    • Claudia Kammer
    • Kester Freriks