Het lange afscheid van de Berlijnse Muur

Waar vroeger nou precies Oost-Berlijn ophield en West-Berlijn begon, staat mij meestal niet helder voor de geest. Ik fiets vaak van de ene kant van de stad naar de andere. En natuurlijk weet ik, uit eigen herinnering, dat je er voor 1989 bij de Brandenburger Tor niet door kon, maar het is me vaak een raadsel hoe die grens zich precies kronkelde door die schonkige Berlijnse straten. Waar de Muur was. Want daar gaat het om.

Vandaag, 13 augustus, wordt herdacht dat het precies 53 jaar geleden is dat de DDR met de bouw van een muur begon. Het is een datum die lang niet zo populair is bij herdenkers als die van de Val van de Muur. Dat is dit najaar, op 9 november, 25 jaar geleden. En bij dat blije jubileum zal de natie uitgebreid stilstaan.

Toch is er vandaag ook een speciale bijeenkomst in Berlijn met de burgermeester van de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul, Park Won-Soon. Die komt alvast kijken hoe dat werkt, hereniging van een land dat door de Koude Oorlog in tweeën was gespleten.

Het optrekken van de Muur veroorzaakte grote spanningen tussen Moskou en Washington. President John Kennedy kwam naar Berlijn en hield zijn beroemde Ich bin ein Berliner-toespraak. Een leraar geschiedenis die ik vorig jaar bij het bezoek van president Barack Obama aan Berlijn op straat tegenkwam, Peter Klepper, schreef me later dat hij destijds als kind met de hele familie aan de televisie gekluisterd zat om die toespraak te volgen. „Mijn ouders hadden de DDR met ons, kinderen, relatief kort voor de bouw van de Muur verlaten. Het anti-communistische pathos van Kennedy’s toespraak raakte een open zenuw, want de bouw van de Muur had de hele familie woedend gemaakt.” Obama werd vorig jaar koeltjes onthaald door demonstranten met Yes we scan-spandoeken. NSA-klokkenluider Edward Snowden had net onthuld dat de VS miljoenen Duitsers via internet schaduwt. De vanzelfsprekende warme band tussen (West-) Duitsers en de Amis die de Muur ook impliceerde, was verbleekt.

Berlijn kan moeilijk afscheid nemen van de Muur. Ik spreek soms met oudere Berlijners die geen muur nodig hebben om andere mensen te wantrouwen en die sinds 1961 nog steeds niet naar de andere kant zijn geweest omdat „die lui niet deugen”.

Hier en daar resteren nog stukjes van de Muur. Langs de Spree tussen Kreuzberg en Friedrichshain staat het langste stuk, de East Side Gallery, een graffititentoonstelling. Bij het voormalige doorlaatpunt Checkpoint Charlie is een toeristische kermis. Maar op veel plekken loopt de Muur nog steeds stilletjes in de vorm van verwilderd braakliggend land, voormalige Todesstreifen: de zone waar de Oost-Duitse grensbewakers schoten op iedereen die naar de andere kant wilde vluchten. 138 mensen werden zo gedood.

Een van de dingen die burgemeester Park Won-Soon kan leren, is dat het afbreken van een muur veel langer duurt dan je denkt. De organisatie die zich bezig houdt met de bestudering van de DDR, heeft onderzoek laten doen naar de bekendheid van de datum van 13 augustus. Gebleken is dat gemiddeld de helft van alle Duitsers weet, wat er die dag in 1961 gebeurde. De stichting maakt zich zorgen. Want van de jonge mensen onder de 29 koppelt slechts 32 procent 13 augustus aan de dag dat de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) ertoe overging de eigen bevolking op te sluiten in het reservaat van het reëel bestaande socialisme. De stichting wil dat de geschiedenis van de dictatuur in Oost-Duitsland als vast onderdeel in het curriculum en van het eindexamen op middelbare scholen verankerd wordt. Dat is begrijpelijk, want daarvoor bestaat die stichting. Het trage vergeten van die dag, meer dan een halve eeuw geleden, illustreert tegelijk hoe lang Wiedervereinigung duurt.

    • Frank Vermeulen