Opinie

    • Raymond van den Boogaard

Een sluier valt over de Russische samenleving

Russen staan al vele maanden bloot aan een propagandabombardement in de staatsmedia: dat Oekraïne door fascisten is overgenomen en het Westen oorlog tegen Rusland in de zin heeft. Opgeroepen wordt tot waakzaamheid tegen een ‘vijfde kolonne’ in eigen land – met name ‘liberalen’ zijn verdacht en het regent repressieve wetten. Wat brengt dat teweeg in de omgang tussen Russen in Rusland, en die in het buitenland, die de parallelle wereld van de Russische propaganda kunnen toetsen aan de werkelijkheid?

Masha Novikova (1956) kan het weten. De Russische filmmaakster woont sinds 1988 in Nederland en heeft een groot aantal kritische documentaires over Poetins Rusland op haar naam staan, zoals Anna, seven years on the frontline (over de vermoorde journaliste Anna Politkovskaja) en Drie kameraden (over de oorlog in Tsjetsjenië). Dat alles heeft nooit verhinderd, dat ze ook in Rusland thuis is en contact houdt met een vriendenkring daar.

Dat contact staat nu onder druk. „Vrienden die vroeger met politiek niets te maken hebben, of wier kinderen vroeger op vakantie bij mij in Amsterdam hebben gelogeerd, lijden plotseling aan een psychose van ‘wij’ en ‘zij’. Dan komt al vlug de suggestie dat ik een landverrader ben, omdat ik bijvoorbeeld tegen de annexatie van de Krim ben. Die Krim is voor velen heilig.” Opeens is Europa voor veel Russen geen aantrekkelijke vakantiebestemming meer, laat staan een verleidelijk perspectief, maar „een soort Sodom en Gomorra”.

Een van haar beste vrienden, zegt ze, is een homoseksuele acteur die sinds jaar en dag in Moskou met een man samenwoonde – in de Sovjet-Unie, waar homoseksualiteit in principe strafbaar was, en een maatschappelijk taboe. „Ik heb altijd laten merken, dat mij dat niets uitmaakte. Een tijdje geleden hadden we in Moskou een ruzieachtig gesprek en daarna schreef hij mij een brief, dat we het in de toekomst over bepaalde dingen beter niet meer konden hebben. Want ik hield toch niet van Rusland, schreef hij, en dat bleek onder andere uit mijn tolerantie ten aanzien van homoseksualiteit. Mijn mond viel open”.

Ze heeft ook een vriend „die in zijn leven eigenlijk niet erg veel had meegemaakt, en die naar Oekraïne is vertrokken om mee te vechten”, vertelt ze. Ze zag hem terug op tv, naast de resten van MH17. En dan hebben we het nog niet over Facebook, waar veel Russische contacten al ‘ontvriend’ zijn, nadat ze haar hebben verweten ‘Rusland te haten’, of te beweren dat haar kritische films over de oorlog in Tsjetsjenië betaald waren door opstandige Tsjetsjeense leiders. Over de Russische samenleving, schreef Novikova laatst op Facebook, „valt een sluier”.

Novikova, die drie dochters heeft, vertelt hoe haar eigen moeder, in een verwijzing naar de Stalin-dictatuur, laatst tegen een kleindochter verzuchtte: „Ik had toch zo gehoopt dat jij zoiets niet meer zou hoeven meemaken.” Dooft nu echt het licht van vrijheid in Rusland en hoe lang gaat deze boze droom van nationalistische hysterie en repressie nog duren? Niemand die het weet.

    • Raymond van den Boogaard