Hij ontmaskerde de Culturele Revolutie van Mao

Simon Leys 1935-2014

Schrijver en sinoloog

Zijn boek maakte in de jaren 70 een eind aan de Mao-aanbidding in het Westen.

Op het hoogtepunt van de westerse linkse mode van Mao-verheerlijking verscheen in 1974 Ombres Chinoises, van de zondag in het Australische Canberra overleden Belgische sinoloog en diplomaat Simon Leys. In het boek ontmaskert Leys, pseudoniem van Pierre Ryckmans, de Culturele Revolutie van voorzitter Mao, zoals hij ook in Les habits neufs du président Mao (De nieuwe kleren van Voorzitter Mao) uit 1971 had gedaan. In plaats van een paradijs van collectivisme behelsden Mao’s Culturele Revolutie en Grote Sprong Voorwaarts massamoord en een grootschalige, moedwillige vernietiging van de Chinese cultuur, schreef Leys. De maoïstische mode in het Westen getuigde volgens hem ‘zelfs met de beste intenties, van een onbegrensde minachting voor de Chinezen, voor hun menselijke status, voor de realiteiten van hun leven, voor hun taal, hun cultuur, hun verleden, hun heden’.

Leys had het in eerste instantie gemunt op Franse maoïsten, zoals de groep intellectuelen rond het tijdschrift Tel Quel, onder wie Philippe Sollers, Julia Kristeva en Roland Barthes. Maar ook in andere landen werd Chinese Schimmen snel tot munitie voor de twee kampen in het China-debat – ook al had niemand, schreef Rudy Kousbroek in zijn voorwoord bij de Nederlandse vertaling uit 1976, het nog gelezen.

Het China-debat werd in Nederland in die tijd fel gevoerd; opiniemakers als Renate Rubinstein, Rudy Kousbroek en Martin van Amerongen trokken van leer tegen collega’s als de antropoloog W.F. Wertheim en de feministe Anja Meulenbelt, die door China reisden en het gebrek aan materialisme en honger in het land prezen. Over China ging het Nederlandse China-debat uiteindelijk alleen nog zijdelings, aldus Kousbroek: „De eigenlijke vraag is niet of het regime van de Volksdemocratie fatsoenlijk is, maar of degenen het zijn die dit regime hier in West-Europa bejubelen.”

De toen in Hongkong wonende Belgische sinoloog Pierre Rijckmans had het pseudoniem Simon Leys niet toevallig gekozen: het verwees naar een in 1922 verschenen roman van de Franse schrijver Victor Segalen, waarin het personage René Leys precies denkt te weten wat er omgaat in de Verboden Stad, het keizerlijke centrum van Beijing.

Leys werd in 1935 geboren in Brussel en studeerde aan de Universiteit van Louvain. In Taiwan begon hij zijn levenslange studie Chinese taal en cultuur. Hij werkte als diplomaat op de Belgische ambassade in Hongkong. In 1970 verhuisde hij naar Australië waar hij aan de universiteit doceerde en zich wijdde aan de studie van China en zijn andere passie: zeilen en de zee. Leys schreef even makkelijk in het Frans als het Engels en publiceerde zowel fictie als non-fictie over verschillende onderwerpen, zoals een roman over Napoleon en een overzicht van de zee in de Franse literatuur. Daarnaast vertaalde hij Chinese literatuur. Voor zijn werk werd hij onderscheiden met verschillende grote Franse literaire prijzen, zoals de prix Renaudot voor essayistiek in 2001 en de Prix Femina in 2004.

    • Maartje Somers