Dringend gewenst: diplomatie en politiek initiatief in crisis Oekraïne

Belligerente taal over en weer wordt steeds erger. Stop die escalatie, schrijft André Gerrits.

illustratie petar pismestrovic

In de Oekraïense crisis heeft zich een vorm van radicale onverzettelijkheid van Europa meester gemaakt. Genoeg gepraat! Aanpakken, Poetin en zijn handlangers! Op vermeende of verwachte militaire actie van Russisch kant wordt geantwoord met militaire tegenmaatregelen. Op sancties volgen tegensancties. Escalatie wordt ingecalculeerd. Nu de in het nauw gedreven rebellen in het oosten van Oekraïne hebben opgeroepen tot een staakt-het-vuren, lijkt de overtuiging om een militaire oplossing door te drukken alleen maar sterker te worden. We hebben ons op de confrontatie gestort, maar waarvoor die confrontatie een oplossing moet bieden, weet bijna niemand meer. Een militaire nederlaag van de opstandelingen zal echter de oorzaken van de burgeroorlog en de opgelopen spanningen tussen Rusland en het Westen niet wegnemen. Dus nu iedereen uiting heeft gegeven aan zijn verontwaardiging over de malafide praktijken van Poetin is het dringend gewenst dat we over het conflict in Oekraïne weer ‘politiek’ in plaats van militair gaan denken.

Er zijn drie redenen voor nieuwe politieke initiatieven in het Oekraïense conflict: het verlichten van de humanitaire nood in Oost-Oekraïne, het wegnemen van de risico’s op internationale escalatie en het verzekeren van de toekomst van Oekraïne als onafhankelijke staat.

De burgeroorlog in Oekraïne heeft de omvang aangenomen van een humanitaire crisis. Het aantal slachtoffers neemt toe en zal, als de strijd zich in de grote steden concentreert, snel oplopen. De Oekraïense regering is verantwoordelijk voor het welzijn van al haar burgers, ook van degenen die zich aan de kant van de opstandelingen hebben geschaard. Er is een evidente humanitaire reden voor politieke initiatieven. Het is opmerkelijk dat vooral Rusland dit humanitaire argument heeft gebruikt. Europa en de VS zijn snel geneigd om de humanitaire kaart te spelen, maar lijken zich weinig gelegen te laten liggen aan het lot van de burgerbevolking. Dit is moreel ongewenst en politiek onverstandig. De burgeroorlog in Oekraïne heeft een dynamiek gekregen die oncontroleerbaar dreigt te worden. Het leed van de burgerbevolking, het neerschieten van MH17, de chaos en wetteloosheid in Oost-Oekraïne en vooral de escalatie van de ruzie tussen Rusland en het Westen staan in geen verhouding meer tot de aanleiding van het conflict en tot de oorspronkelijke problemen in oostelijk Oekraïne. Hoe krijgen we de geest weer in de fles?

Niall Ferguson, eens pleitbezorger van een Amerikaanse militaire invasie in Irak, kwam zaterdag in deze krant niet verder dan ‘geen onzin uithalen’. Dat is een minimale optie, zeker als, zoals Ferguson suggereert, de parallel met de Eerste Wereldoorlog zich opdringt. Nodig zijn politieke initiatieven die het conflict deëscaleren. De sleutel ligt bij de belangrijkste schakel in het conflict: Poetin. Een politieke oplossing vereist dat hij zich zonder veel gezichtsverlies uit het wespennest Oost-Oekraïne kan terugtrekken. Poetin mag een ‘schurk’ of ‘fascist’ zijn, maar hij heeft de crisis in Oekraïne niet veroorzaakt. Bovendien ben ik er niet van overtuigd dat hij zich in eigen land volledig zou hebben vastgezet door zijn agressieve solidariteit met het Oekraïense broedervolk. Hij zou politiek geen kant meer op kunnen. Poetin heeft voldoende macht en politieke speelruimte om van koers te veranderen. Wat hij nodig heeft is een overtuigend verhaal. Sancties hebben geen effect. Ze kunnen gerechtvaardigd zijn (wegens de annexatie van de Krim), maar ze zijn bijna nooit politiek effectief. En sancties tegen een mogendheid als Rusland hebben een voorspelbaar effect – namelijk tegensancties.

Wat zouden de ingrediënten van een dergelijk verhaal kunnen zijn? 1) Een staakt-het-vuren in Oost-Oekraïne, als voorwaarde voor humanitaire hulp en politieke onderhandelingen. Europa en Amerika moeten druk op Kiev uitoefenen om de regering zover te krijgen haar ‘antiterroristische operatie’ stop te zetten. Moskou moet zich inspannen voor het beëindigen van de vijandelijkheden door de opstandelingen, dus inclusief militaire steun vanuit Rusland zelf. 2) De mogelijkheid om humanitaire hulp te bieden aan de burgerbevolking in de dorpen en steden; in het bijzonder aan de vluchtelingen. Er is geen overtuigender manier om de goede wil van Rusland te testen dan serieus in te gaan op zijn verzoek tot humanitaire interventie. De EU moet concrete stappen zetten in de richting van een gezamenlijke humanitaire missie, als voorloper wellicht van een gecombineerde vredesmacht in de regio. 3) Een politieke opening in het conflict moet niet alleen de basis leggen voor een staakt-het-vuren, maar ook voor internationale afspraken over de toekomst van Oekraïne. De geopolitieke escalatie van de burgeroorlog heeft duidelijk gemaakt dat de toekomst van Oekraïne niet alleen de Oekraïners aangaat. Het Westen accepteert en bevestigt dat een NAVO-lidmaatschap van Oekraïne niet aan de orde is: het is niet in het belang van de stabiliteit in Europa en dus evenmin in het belang van de NAVO. Moskou accepteert dat Oekraïne zijn plannen doorzet voor economische samenwerking met de EU. Daarnaast overleggen de EU, de Oekraïense en Russische leiders over het gedeelde belang dat Oekraïne ook een vorm van aansluiting vindt bij de Euraziatische unie. Een invulling van de associatieovereenkomst tussen Oekraïne en de EU moet dat mogelijk maken.

En ten slotte de grootste uitdaging: de Oekraïense regering toont zich bereid om in overleg met de EU en Rusland te onderhandelen met vertegenwoordigers van de lokale bevolking over staatkundige veranderingen die een ruime mate van autonomie voor delen van Oost-Oekraïne garanderen. De belofte om serieus te praten over bestuurlijke veranderingen in Oekraïne is geen concessie aan de Russen en het ongeregelde zootje paramilitairen dat in Oost-Oekraïne de dienst uitmaakte, maar een realistische investering in de stabiliteit, zo niet in het voortbestaan van de onafhankelijke staat Oekraïne.

    • André Gerrits