Zomergast Reinbert de Leeuw gemist? Vier momenten om over mee te praten

Heb je Zomergasten met Reinbert de Leeuw gemist? En wil je toch kunnen meetwitteren over de uitzending van gisteravond? We zetten de belangrijkste momenten voor je op een rijtje, compleet met kant-en-klare tweets.

“Waar het woord ophoudt, daar begint de muziek”, zo sloot Zomergast Reinbert de Leeuw zijn avond fragmenten af. De 75-jarige pianist, dirigent en componist zorgde voor veel weldadige muzikale momenten in de vierde aflevering van Zomergasten. Het werd een avond zoals De Leeuw het zelf graag ziet bij Zomergasten; de beste afleveringen die hij zich herinnert “waren mensen met één verhaal.”

Gisteravond nam De Leeuw ons op college muziekgeschiedenis mee langs componist Stravinsky en pianist Richter, van componist Messiaen (die composities baseerde op vogelzang) tot het debacle rondom zijn biografie; van actrice Elsie de Brauw tot zijn keuzefilm Europa (Lars von Trier, 1991). De Leeuw liet zich weinig persoonlijke opmerkingen ontlokken en hield de touwtjes wat betreft zijn privéleven strak in handen. Zijn passie voor de muziekstukken die hem inspireerden was ook vele malen intrigerender om naar te kijken dan “al dat gepsychologiseer“, zoals hij de pogingen van presentator Wilfried de Jong om de man achter de muzikant te leren kennen telkens wegwuifde.

‘We doen gewoon de hele avond Stravinsky’

Dat had Reinbert de Leeuw niet eens zo’n heel slecht idee geleken, zo vertelde hij aan presentator De Jong. Igor Stravinksy is namelijk de eerste componist waarvan “echt fantastisch beeldmateriaal is”, aldus De Leeuw.

“De laatste tien jaar van zijn leven kwam televisie op, dus we hebben echt materiaal van hem. Ik kan daar eigenlijk eindeloos naar kijken. Iemand die zo beslissend is geweest, je hebt gewoon de tijd voor en na Stravinsky, voor en na de Sacre du Printemps. Het was een explosie, een schandaal. In Parijs was een bruisend kunstleven met Debussy, Ravel. Een Russische dandy, Sergio Diaghilev, wilde Parijs op z’n kop zetten met import uit Rusland. In de hyperverfijnde, bijna decadente cultuur van Frankrijk, kwam dat als een bóm aan. Dan zie je ook dat ze elkaar met wandelstokken op hun hoofd slaan in de zaal. Stravinsky is de man die dat gedaan heeft. Alleen al het feit dat je deel bent van een ijkpunt…je hebt de muziek voor Sacre en muziek na de Sacre, daar kan je niet omheen. Ik dacht na het bekijken van materiaal: we doen gewoon de hele avond Stravinsky. Stravinsky heeft charme, is villein.”

Tweet dit moment

Als muzikant sta je in dienst van de muziek

Dat bleef De Leeuw de hele avond door benadrukken, en zo liet hij zien aan de hand van een fragment van de pianist Svjatoslav Richter:

“Jouw rol als muzikant: jezelf totaal vereenvoudigen met muziek die je speelt. En dan valt alles weg. Dan valt Richter samen met muziek. Zo moet het dus. Hij is zeer geëmotioneerd, dat zie je aan alles. Hij is in dienst van de muziek. Er is geen greintje ijdelheid. Al die roem, Carnegie Hall, het interesseerde hem niet. Dat vind ik een geweldig voorbeeld van muziek maken.”

En later op de avond haalde hij het onderwerp nog maar eens aan, als het gaat over het fragment met Louis Andriessen, een bevriend componist die in de documentaire Imperfect Harmony met het Concertgebouworkest samen werkt. Sommige orkestleden nemen het repeteren totaal niet serieus en trekken gekke bekken. Dat klopt niet, vond De Leeuw:

“Iedere muzikant bestaat bij de gratie van die geweldige muziek die geschreven is. [...] Ook als je in het beroemdste orkest in de wereld zit, dan gaat het altijd om de componist. Zonder de componist ben je nergens.”

Over Richter herinnerde De Leeuw zich nog de eerste keer dat hij hem zag spelen in Nederland. Dat maakte diepe indruk op hem:

“Richter was een legendarische Russische pianist. Hij kreeg nooit gelegenheid naar buitenland te gaan. Ik zal nooit vergeten dat hij op het Holland Festival kwam in 1960, het was bloedwarm. En dan komt die man en na de pauze speelde hij laatste sonate van Schubert. [De Leeuw neuriet een stukje] En hij begon zo: [neuriet hetzelfde, maar veel langzamer] Ik denk: wát een apart tempo! Alsof er iets totaal magisch was, kon je je niet aan onttrekken. Spelen waarvan je denkt: zo dus. Daar hebben we het verder niet meer over, zó dus.”

Tweet dit moment

Avond vol vernieuwers, maar afsluiten met een klassieker

Presentator Wilfried de Jong vatte de avond treffend samen: De Leeuw koos fragmenten van talloze vernieuwers, maar zijn allerlaatste fragment was de aria Erbarme Dich uit de Mattheus Passion van Bach:

“Het beroemdste muziekstuk met de grootste aria, heel cliché. Ik denk niet dat er één muzikant bestaat die beseft dat Bach het dichtste bij is gekomen bij…ja, wat, dat weet je niet eens. Voor mij is Bach het hoogste dat de menselijke geest voor heeft gebracht. Ik wilde eindigen met een stuk dat zoveel mogelijk mensen kennen, en dan nog de beroemdste aria eruit: Erbarme Dich. Je weet wel wat het is, maar dan nog. Als dat begint, ben je sprakeloos. Wat ik net over Schubert zei, het is prachtig, met die zangstem en viool, en je kunt zeggen ‘ja, dat hebben ook andere componisten gedaan’, maar je kunt niet zeggen waaróm het zo mooi is.”

Tweet dit moment

Maar er was ook ruimte voor humor

Zo koos De Leeuw onder meer voor een “lichtvoetig” fragment uit Car Men, een dansfilm van Boris Paval Conen en choreograaf Jiří Kylián uit 2006. Daarin bewegen de dansers van het Nederlands Dans Theater op een verlaten kolenmijn in de Tsjechische Republiek met auto-onderdelen op door Han Otten opnieuw gearrangeerde muziek van Bizet.

Een ander fragment kwam uit de Amerikaanse spelshow I’ve got a secret (CBS, 1960), waar de Amerikaanse componist John Cage aan deelnam. Cage, die je misschien kent van het stiltestuk 4:33 (1952), was volgens De Leeuw een “uitvinder”:

“John Cage: ook een man die het niets kan schelen. Maakt niet uit of je op Stradivarius of een koekenpan slaat. Hij was uitvinder van geluid, maar had geen idéé van harmonie.”

Reinbert de Leeuw was zó gepassioneerd, hij wilde eigenlijk alles tegelijk vertellen en viel daarom soms over zijn woorden. In het fragment voert Cage zijn compositie Water Walk op:

“Geen grap, hè. Dit is echt een partituur. Hij zit op een stopwatch, alles is genoteerd. Het gaat om timing. Ik heb ooit samen met hem gewerkt. Ik wist niet wat hij wilde doen, en vroeg of we nog gingen repeteren en hij zei: neuh. Hij ging achter z’n tafeltje zitten, ik achter de piano. Had me voorgenomen om die lege pagina te spelen tot het laatste nootje dat er stond. Ik dacht: ik ga gewoon mijn eigen gang. Toen hoorde ik de meest verbazingwekkende geluiden. Hij droeg een tekst op van Thoreau, maar had alle klinkers weggelaten dus je hoorde alleen medeklinkers. En dat mensen dan achteraf vragen: hoe lang hebben jullie daarop geoefend?”

Presentator De Jong vroeg De Leeuw nog of er geluiden zijn waar De Leeuw van opleeft:

De Jong: “Ik kan me wel een geluid bedenken waar je van opleeft, want je kunt drie uur niet roken. Het kraken van een vloeitje als je een shagje draait?”
De Leeuw lacht besmuikt: “Ja, da’s prettig ja.”

Tweet dit moment

Bekijk hieronder de hele uitzending terug

    • Judith Laanen