Mag Amerika eigenlijk wel ingrijpen in Irak? Vijf vragen en antwoorden

Een Amerikaans gevechtsvliegtuig landt op het vliegdekschip USS George H. W. Bush na het uitvoeren van luchtaanvallen in het noorden van Irak. Foto AP / Hasan Jamali

Het Amerikaanse leger voert sinds een aantal dagen luchtaanvallen uit in het noorden van Irak, waar strijders van de Islamitische Staat (IS) aan een opmars bezig zijn en een bevolkingsgroep, de Yezidi’s, met afslachting wordt bedreigd. Mogen de Amerikanen juridisch gezien wel ingrijpen? Vijf vragen en antwoorden.

1. Mag Amerika Irak zomaar bombarderen?
Dat zeker niet. Een land mag nooit zomaar op andermans grondgebied bombarderen. Maar er zijn uitzonderingen. Als het gastland toestemming geeft voor militaire acties, zijn die geoorloofd.

De Iraakse regering-Maliki zou de VS enkele maanden geleden, toen de terroristische beweging ISIS haar opmars maakte, om luchtsteun hebben gevraagd, zei de Amerikaanse president Obama donderdagnacht toen hij de aanvallen aankondigde. Als dat waar is, zeggen deskundigen, zijn de Amerikaanse luchtaanvallen van de afgelopen dagen rechtmatig.

Willem van Genugten, hoogleraar internationaal recht in Tilburg: “Als een staat expliciet om hulp vraagt, ben je juridisch in zekere zin al klaar. Dan is het niet zo ingewikkeld; dan mag het.” Internationaal strafrechtadvocaat Geert-Jan Knoops beaamt dat:

“Als Irak de hulp van de VS inroept, dan hebben de VS de mogelijkheid om beperkt te bombarderen. Internationaal is Amerika gedekt door die Iraakse toestemming.”

Volgens Obama voeren de VS luchtaanvallen uit om eigen burgers te beschermen. In Erbil en Bagdad zijn veel Amerikanen gevestigd. Daarnaast wil Obama “genocide” (op de Yezidi’s) te voorkomen. Een humanitaire militaire interventie dus.

2. Hoe weten we dat Irak om hulp heeft gevraagd?

“Dat weten we alleen van Obama”, zegt Van Genugten. “Het is lastig te verifiëren. Al lijkt Obama geen reden te hebben om hierover te liegen.” Voor de rechtmatigheid van de luchtaanvallen is volgens Knoops mede bepalend wat de hulpvraag van de regering-Maliki inhield. “Vroeg Irak aan VS om humanitaire hulp, bijvoorbeeld in de vorm van eten en drinken, of om bombardementen? Dat is een cruciaal verschil.” Knoops legt uit dat Irak niet per se zelf de VS benaderd hoeft te hebben. Toestemming is toestemming, aldus Knoops:

“Het kan best zo zijn dat er vanuit het Witte Huis naar Maliki is gebeld met de vraag: ‘Vinden jullie het goed als wij bombardementen uitvoeren? Laat ons maar ingrijpen.’”

3. Mogen de VS Irak bombarderen om eigen burgers te beschermen, zoals Obama suggereerde?
Die vraag is minder relevant omdat de VS instemming van Irak zouden hebben. Als dat niet zo was geweest, was volgens volkenrechtexperts een VN-resolutie nodig geweest. Al waren er ook zonder resolutie mogelijkheden voor militaire acties, zeggen hoogleraren, maar dan moet de situatie “zeer dwingend” zijn.

Een land mag zich in ­”uitzonderlijke situaties” beroepen op de zogeheten ‘anticiperende zelfverdediging’. Met geweld ingrijpen geldt als de laatste optie. Als onderdanen in acuut gevaar verkeren, er geen mogelijkheden zijn om het conflict zonder geweld op te lossen en de tijd zodanig dringt dat een land niet anders kan dan aanvallen, kan een militaire actie achteraf worden gelegitimeerd. In zo’n geval moet een land achteraf altijd uitvoerig verantwoording afleggen aan de VN.

4. Gelden voor een humanitaire interventie andere regels?
Ook voor een humanitaire interventie is een VN-resolutie nodig. Of een verzoek om hulp van het betreffende land. Zonder toestemming van het land en zonder resolutie komt het aanvallende land in een “juridisch mijnenveld” terecht, zoals volkenrechtexperts zeggen.

Volgens Geert-Jan Knoops heeft Obama mede voor snelle militaire actie in Irak gekozen vanwege de “enorme massaslachting” in Rwanda in 1994. In een paar maanden tijd werden 800.000 mensen gedood. De toenmalige president Clinton beschikte over informatie die erop wees dat het mis zou gaan, maar greep niet in. Knoops:

“Rwanda is een open zenuw. Obama heeft deze nachtmerrie van de Clinton-regering geërfd. De Amerikanen willen voorkomen dat zij opnieuw de geschiedenis ingaan als de machtigste natie ter wereld die vermeende genocide laat plaatsvinden. Obama wil voorkomen dat het in Irak uit de hand loopt en hem wordt verweten dat hij niets heeft gedaan.”

5. Mag de Russische president Poetin dan ook de pro-Russische burgers in Oekraïne beschermen?
Niet zonder resolutie van de Veiligheidsraad. Hij kan zich ook niet beroepen op een noodsituatie, zegt Van Genugten, omdat Poetin “tal van mogelijkheden [heeft] om de crisis zonder het gebruik van geweld te beëindigen”:

“Obama maakt netjes onderscheid tussen de Amerikaanse belangen en de humanitaire ramp. Bij Poetin loopt dat door elkaar heen.”

    • Barbara Rijlaarsdam