Erdogan belooft verzoening

Nieuwe president wil ‘zweten’ en zal waarschijnlijk meer macht naar zich toe trekken

Erdogan begroet aanhangers op de verkiezingsdag gisteren, toen hij nog premier was. Hij werd met een duidelijke meerderheid tot president gekozen. Foto AFP

‘Turkije heeft voor het eerst in een directe verkiezing een president gekozen. En het volk koos hem.’ Zo luidt de voltooiing van het verhaal over Recep Tayyip Erdogan (60) zoals hijzelf en zijn partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP) dat het liefst vertellen. De in 1923 gestichte Turkse republiek is nu een volwassen democratie. Of dat zo is, zullen Turkije en hij echter juist de komende jaren nog moeten bewijzen.

Tijdens zijn overwinningsspeech in de hoofdstad Ankara gisteravond beloofde Erdogan een president voor alle 77 miljoen Turken te zijn. Een periode van verzoening zou zijn aangebroken. Voor het einde van deze maand moet hij zijn afgetreden als partijleider en premier.

Op 28 augustus verlaat de huidige president Abdullah Gül het presidentieel paleis Cankaya en trekt Erdogan erin. Het is echter onwaarschijnlijk dat die verhuizing ook een transformatie naar een neutraal politicus inluidt, een president die boven de partijen staat. Alles wijst erop dat Erdogan het presidentschap zal gebruiken voor een voortzetting van zijn beleid als premier.

De afgelopen jaren vervreemde hij seculiere en op het westen georiënteerde Turken van zich door zich steeds meer te profileren als een moslimleider, die intern polariseert en zich mengt in de politieke slangenkuil van het Midden-Oosten. Erdogan heeft aangekondigd het presidentschap ‘actief’ te willen invullen. De conservatieve politicus zal ‘zweten’, beloofde hij zijn achterban in de aanloop naar de verkiezingen. Zijn voorgangers vulden de functie vooral ceremonieel in en bleven op afstand van het dagelijks bestuur van het land. Erdogan is van plan alle bevoegdheden te gebruiken die de grondwet uit 1982, opgesteld na een militaire coup, hem biedt. Daarbij hoort het bijeenroepen en voorzitten van kabinetsvergaderingen en het benoemen van hoge rechters en de premier.

Als zijn AK-partij na de parlementsverkiezingen volgend jaar een stevige meerderheid in het parlement heeft, wil Erdogan die gebruiken voor een nieuwe grondwet. Daarin zou de president meer macht krijgen, vergelijkbaar met het Amerikaanse stelsel. De oppositie is daar fel tegen. De machtsverhoudingen binnen Turkije doen ertoe. Turkije is EU-kandidaat en NAVO-lid op een uiterst strategische positie, grenzend aan de brandhaarden Syrië en Irak. Het Westen heeft hier graag een stabiele democratische bondgenoot.

Erdogans vertrek als partijleider leidt onherroepelijk tot verschuivingen binnen de grootste politieke partij en de regering. Het partijreglement stelt een maximum van drie termijnen aan politieke functies, de reden dat Erdogan niet door kan als premier. Datzelfde geldt voor een groot deel van het politieke establishment.

Deze week wordt duidelijk wie Erdogan opvolgt als premier, tot de parlementsverkiezingen in 2015. Het meest genoemd wordt is Ahmet Davutoglu, de huidige minister van buitenlandse zaken die zeer loyaal is aan Erdogan en sterker gericht op het Midden-Oosten dan op de EU.

De huidige president Abdullah Gül is een van de weinige politici die zich aan Erdogans populariteit en gezag binnen de partij kunnen meten. Gül is net als Erdogan een devoot moslim, maar geldt daarnaast als gematigd conservatief en is zich zeer bewust van het belang van EU-toetreding voor Turkije. Tot nu toe heeft Gül in het midden gelaten wat hij na het presidentschap doet. Voor gematigde Turken en buitenlandse investeerders die bang zijn voor machtsmisbruik, zou het een geruststelling zijn als hij actief blijft; dan is er iemand om Erdogan in te tomen.

    • Marloes de Koning