De grote, vriendelijke reus

Het leven van de walvishaai, de grootste vis ter wereld, is in nevelen gehuld. Wat eet hij, hoeveel zijn er, waar zwemmen ze? Niemand weet het. Maar we kennen nu alvast wel zijn DNA.

Wat eten ze precies? Waar worden hun jongen geboren? Hoeveel zijn er op aarde? Van de grootste vis ter wereld, de walvishaai, zijn zelfs de meest basale biologische gegevens niet bekend. Maar zijn evolutionaire geschiedenis is nu iets opgehelderd, dankzij een grootschalig genetisch onderzoek, onlangs verschenen in Molecular Ecology.

Een internationaal team van onderzoekers nam weefselmonsters af bij 635 walvishaaien in verschillende wereldzeeën. Dat leverde twee opmerkelijke conclusies op. De populatie walvishaaien van de Atlantische oceaan mixt niet met die van de andere wereldzeeën. Dat levert dus op termijn wellicht twee ondersoorten op. En hoewel het ergens in de afgelopen 10.000 jaar plotseling heel goed ging met deze enorme oceaanbewoners, nemen ze nu rap in aantal af.

Een haai, dus een vis (geen zoogdier)

De walvishaai, een haaiensoort, is het grootste niet-zoogdier op aarde. Het grootste exemplaar dat officieel is geregistreerd was ruim 12 meter lang, maar er zijn onbevestigde waarnemingen van dieren tot wel 18 meter lang en enkele tientallen tonnen zwaar. Walvishaaien zijn ongevaarlijk voor mensen: ze eten uitsluitend plankton. Met tien grote filterplaten, waarschijnlijk aangepaste kieuwbogen, filteren ze algen en krill uit het water, en soms kleine visjes en inktvisjes. Ze zwemmen de hele dag langzaam met open mond door het water. Per etmaal hebben ze honderden kilo’s voedsel nodig – veel minder dan een walvis van vergelijkbare grootte. Dat komt doordat haaien koudbloedige dieren zijn die relatief weinig energie verbruiken.

Hun eieren broeden ze in zichzelf uit

Niemand weet precies hoeveel walvishaaien er zijn. Schattingen lopen uiteen van enkele duizenden tot hooguit 100 tot 200.000. Tot halverwege de jaren 80 waren er niet meer dan 350 officiële waarnemingen geregistreerd. Vanaf die tijd kwam onderzoek naar de dieren op gang en werden er meer waargenomen. Maar onderzoek is lastig: walvishaaien zwemmen vooral in diep water, ver van de kust. Bekend is dat ze migreren – maar hoe ver is nog niet bekend. Bekend is dat ze 1.200 meter diep kunnen duiken, maar hoe vaak ze dat doen en op welke diepte ze meestal zwemmen – niemand die het weet. Bekend is dat vrouwtjes hun eieren, zo’n 300 in totaal, in hun lichaam uitbroeden en levende jongen baren – maar waar, wanneer en hoe vaak zij dat doen is nog onduidelijk. Wetenschappers vermoeden dat de vrouwtjes maar één keer in hun leven paren, rond de geslachtsrijpe leeftijd van 30 jaar, en daarna verschillende rondes van nageslacht produceren.

Botsen met schepen

Bij een soort die in zoveel nevelen is gehuld, kan genetisch onderzoek soms licht werpen op de biologie. Door de genetische diversiteit te vergelijken tussen dieren op verschillende locaties, kunnen wetenschappers afleiden hoeveel contact er is tussen groepen dieren en hoe de populatiegrootte in de recente geschiedenis heeft geschommeld.

De Atlantische populatie van walvishaaien, die vooral in het Caraïbisch gebied leeft, blijkt genetisch weinig divers. De onderzoekers leiden uit hun gegevens af dat deze populatie al een tijdje gescheiden leeft van die elders ter wereld – en ook dat deze populatie het kwetsbaarst is voor uitsterven.

Verder zagen de onderzoekers dat het aantal walvishaaien na de laatste ijstijd plotseling toenam, waarschijnlijk door het stijgen van de zeespiegel. Daardoor kwamen nieuwe migratieroutes beschikbaar, en meer voedsel. Maar in de afgelopen twee decennia is de genetische diversiteit plotseling gekelderd, waarschijnlijk door een terugloop in aantallen. De walvishaai is de afgelopen decennia zwaar bevist. Ook sterven veel dieren door botsingen met schepen. Onderzoek uit 2010 liet ziet dat bijna 30 procent van de walvishaaien daarvan littekens vertoont.

De walvishaai geldt sinds 2000 als ‘kwetsbaar’; sinds 2002 mag hij niet meer zomaar worden verhandeld. Terecht, aldus de auteurs: alles duidt erop dat deze dieren bescherming nodig hebben.