Turkije gaat morgen naar de stembus – vijf vragen over presidentsverkiezingen

Verkiezingsposter met daarop premier Erdogan. Foto EPA / Tolga Bozoglu

Turkije kiest morgen waarschijnlijk premier Recep Tayyip Erdogan tot president. Maar wie zijn de andere kandidaten? Waarom staat haast vast dat Erdogan wint? Wat belooft hij zijn kiezers? Hoe ziet hij zijn toekomstige presidentschap voor zich? En hoe stemden Turken in Nederland? Vijf vragen over de Turkse presidentsverkiezingen.

1. Wie zijn de kandidaten voor het Turkse presidentschap?
De huidige premier Recep Tayyip Erdogan is de grote favoriet. Hij lijkt zijn premierschap dus in te ruilen voor een presidentschap in een constructie die doet denken aan die van Vladimir Poetin en Dmitri Medvedev in Rusland enige jaren geleden.

De twee tegenstanders van Erdogan zijn Ekmeleddin Ihsanoglu en de Koerdische kandidaat Selahattin Demirtas. De verwachting is dat Demirtas, de kandidaat van de partij van de Koerdische minderheid slechts zo’n 8 procent van de stemmen krijgt. Ihsanoglu is de gemeenschappelijke kandidaat van elf oppositiepartijen, waaronder de republikeinen (CHP) en de ultranationalisten (MHP).

De vraag is hoeveel tegenwicht Ihsanoglu premier Erdogan kan bieden, en of hij de huidige premier in de eerste ronde van een meerderheid kan afhouden, waardoor een tweede ronde nodig zal zijn. Die kans lijkt klein.

Waarom Erdogan waarschijnlijk wint morgen:

2. Waarom staat het zo goed als vast dat Erdogan wint
Recep Tayyip Erdogan is overal, schrijft NRC-correspondent Marloes de Koning in next.zaterdag vandaag (Natúúrlijk gaat hij winnen €). Op twintig meter hoge spandoeken op gebouwen en metersbreed langs doorgaande wegen.

“De jaartallen op de posters wekken de suggestie van een onsterfelijk leider. Naast het portret van Erdogan staat ‘nationale wil, nationale kracht’ en dan ‘doel 2023’, het jaar waarin de Turkse republiek honderd jaar bestaat. ‘Doel 2053’, zeshonderd jaar na de verovering van Istanbul door Turken. En ‘doel 2071’, duizend jaar na de verovering van Anatolië, het hart van Turkije.”

De boodschap is duidelijk, stelt De Koning: Turkije is sterk, Turkije is een winnaar, Turkije met Erdogan is klaar voor een volgende eeuw. In vergelijking zijn de twee andere presidentskandidaten op straat en in Turkse media vrijwel onzichtbaar. Een meting op verzoek van de oppositie begin juli liet zien dat in drie dagen tijd 533 minuten zendtijd naar Erdogan gingen, 3,24 minutenen naar Ihsanoglu en 45 seconden naar Demirtas.

3. Wat belooft Erdogan zijn kiezers?
Erdogan houdt van grote uitspraken en vergezichten, schrijft De Koning. Hij belooft de Turken als president verder te bouwen aan het Nieuw Turkije, waarmee hij als premier in 2003 begonn.

“Nieuw Turkije is een land met moderne infrastructuur, in 2023 minimaal 500 miljard euro export per jaar, vrede en bovenal democratie. Schepen hoeven dankzij het nog aan te leggen ‘Kanaal Istanbul’ straks niet meer in de file te liggen in de Bosporus, want die krijgt een bypass. Aan de rand van Istanbul is begonnen met de aanleg van de grootste luchthaven ter wereld, de derde in de stad. We bouwen niet zomaar een luchthaven, maar een ‘monument van overwinning’, zei de premier bij de eerste steen op 7 juni. Toegejuicht door aanhangers roemde hij de ‘historische dag voor Turkije’. Milieubezwaren worden weggewuifd.”

Erdogan ‘man van het volk’ en ‘leider van verandering’ belooft’ de Turken een modern en voltooid Turkije. Het oude Turkije staat voor economische crises, instabiliteit en ingrepen door het leger. Het nieuwe Turkije is stabiel en democratisch, waarin er vrede is met de Koerdische minderheid.

Vooral de claim van democratie doet zijn tegenstanders echter fronsen, stelt De Koning.

“Voor de oppositie belichaamt hij juist het uitkleden van de democratie en de rechtsstaat in Turkije, omdat de politie op grote schaal wordt ingezet om demonstraties te verhinderen en de regering haar greep op de juridische macht heeft vergroot.”

Het Nieuw Turkije van Erdogan als inzet van verkiezingen:

4. Hoe ziet premier Erdogan zijn toekomstige presidentschap voor zich?
Wint premier Tayyip Erdogan de presidentsverkiezingen, dan betekent dat het einde van het huidige Turkse parlementaire systeem. De Koning:

“Erdogan wil een ‘uitvoerend president’ zijn. De overgang van het premierschap naar het presidentschap moet hem niet reduceren tot een ceremoniële lintjesknipper. Bij een Nieuw Turkije hoort volgens hem een nieuwe grondwet met meer bevoegdheden voor de president. Turkije zou dan van een parlementaire democratie waarin de premier leiding geeft aan de regering veranderen in een presidentiële democratie, een systeem dat meer lijkt op het Amerikaanse en Franse.”

Tot er een nieuwe grondwet is, wil Erdogan de bestaande wettelijke bevoegdheden van een president zo ver mogelijk oprekken. Ihsanoglu, de sterkte tegenkandidaat, belooft juist het systeem ongemoeid te laten en het presidentschap te vervullen zoals het binnen de huidige wetten is vastgelegd. Behalve een keuze tussen presidentskandidaten kiezen Turken morgen feitelijk ook over de staatsinrichting.

5. Wat stemden de Turken in Nederland?
Bijna een kwart miljoen Turkse Nederlanders mochten een week geleden al voor het eerst stemmen op een van de drie Turkse presidentskandidaten. De meesten Turken stemmen in Nederland progressief, maar in Turkije conservatief, schreef NRC-verslaggever Wubby Luyendijk afgelopen week:

“Het Turkse SP-Kamerlid Sadet Karabulut, geboren en getogen in Nederland, kan dat wel verklaren. Het heeft alles te maken, zegt ze, met de positie die de Turkse migranten in de twee landen bekleden. Denk aan de verschillende rol die religie speelt: in Nederland leven de migranten meer seculier, bij de familie in Turkije traditioneler en religieuzer.”

    • Niels Posthumus