Onze kaas is het grootste slachtoffer

Rusland boycot sinds deze week levensmiddelen uit het Westen. Dat heeft ingrijpende gevolgen voor Nederlandse bedrijven.

Het zoeken naar alternatieven is begonnen. Europese levensmiddelenproducenten bekomen langzaam van de schrik die ze donderdag opliepen toen Rusland de import van de meeste voedings- en landbouwproducten verbood. Maar de alternatieven liggen niet voor het oprapen, zoveel wordt ook duidelijk.

ING meldde gisteren dat de Russische sancties in Nederland mogelijk zelfs tot 10.000 banen kunnen kosten. Het directe effect door goederen die niet aan Rusland geleverd kunnen worden zal beperkt zijn, zegt ING, maar door de marktverstoring zullen er grote gevolgen zijn voor de werkgelegenheid in de landbouw, de voedingsmiddelenindustrie en delen van de transportsector en de groothandel.

Het gaat om 3,7 miljard euro per jaar

De totale Russische vraag naar importgoederen uit Nederland bedraagt 3,7 miljard euro per jaar. Dit komt niet allemaal rechtstreeks uit Nederland. Bedrijven uit Nederland leveren bijvoorbeeld grondstoffen aan Duitse fabrikanten die weer aan Rusland leveren. Duitsland verwacht dat de export naar Rusland dit jaar met eenvijfde zal afnemen.

Bedrijven staan nu voor de keus. Een nieuwe afzetmarkt zoeken? Of de productie stopzetten? In het laatste geval kan dat 10.000 banen kosten. In totaal levert de Russische vraag naar Nederlandse groente, fruit, kaas en andere levensmiddelen volgens ING – direct en indirect – ongeveer 51.000 Nederlandse banen op.

De groente- en fruitteeltsector roept ondertussen de politiek op tot compensatie voor eventueel geleden schade. Nederlandse vrachtwagens met groente en fruit werden de afgelopen dagen voor de Russische grens tegengehouden. Omdat hun waar snel bederft, hebben zij amper tijd om te reageren. Het maakt hun probleem zeer acuut.

Maar wie puur naar omvang kijkt, concludeert dat de kaassector het grootste probleem heeft. Zij exporteert het meest naar Rusland, zo’n 276 miljoen euro per jaar. Dat is het leeuwendeel van de totale zuivelexport, jaarlijks 301 miljoen euro. Zuivelfabrikanten hebben meer tijd om te reageren dan de groente- en fruittelers, want hun waar is minder bederfelijk. Toch staan ook zij voor belangrijke strategische keuzes.

En wat doen bedrijven dan?

Het Deense zuivelbedrijf Arla, bekend van onder meer de witte kaas van Apetina, is donderdag meteen gestopt met alle productie die voor Rusland bestemd was. Dat is vooral kaas en boter. „We verwachten 50 tot 75 man te moeten ontslaan”, zegt een woordvoerder. Arla produceert jaarlijks voor 134 miljoen euro voor de Russische markt.

Arla had de afgelopen jaren flink ingezet op Rusland als groeimarkt. Het bedrijf zag de omzet daar verdrievoudigen, is marktleider in Rusland met de witte kaas en wil verder groeien.

„Nederlandse zuivelbedrijven zijn meteen gaan nadenken over alternatieven”, zegt Tjeerd de Groot. Hij is directeur van de Nederlandse Zuivelorganisatie (NZO), de belangenbehartiger van de zuivelsector. „Als je naar 160 landen exporteert, horen handelsproblemen er een beetje bij.”

Kaas is, zo zegt hij, redelijk te bewaren. De sector heeft daardoor een paar maanden om alternatieven te bedenken. Veel bedrijven zullen op zoek gaan naar andere afzetmarkten dan waar ze nu verkopen. Een goed netwerk is, volgens De Groot, dan essentieel. „Je kunt makkelijker bouwen op relaties die je al hebt.”

Volgens Sieta van Keimpema, vicevoorzitter van de lobbyorganisatie European Milk Board, zullen fabrikanten die alleen kaas maken daar meer moeite mee hebben dan bedrijven die ook andere soorten zuivel maken. Zij kunnen moeilijk omschakelen. Ze zien het aanbod op de Europese markt stijgen. Van Keimpema: „FrieslandCampina kan melk die voor de productie van kaas bedoeld is ook gebruiken om babymelkpoeder te maken.”

Er zal meer aanbod van kaas op de Europese markt komen, waardoor de prijzen zullen dalen. Maar dat effect zal misschien niet meteen optreden, zegt NZO-directeur De Groot, omdat de kaasmarkt veel met langetermijncontracten werkt.

Sieta van Keimpema verwacht dat de problemen van Nederlandse melkboeren volgend jaar nog groter zullen worden omdat de melkquota in de EU dan worden opgeheven. Veel boeren waren nu al bezig met het bijbouwen van stallen, om dan meer te kunnen produceren. Zij verwachten dat dit nodig is omdat de prijzen zullen dalen.

Sluiproutes via Zwitserland

En dat terwijl een belangrijke markt, de Russische, is afgesloten. Al zijn er volgens Van Keimpema sluiproutes om toch Rusland binnen te komen. Zij denkt dat Zwitserland een belangrijke kan worden.

Zwitserland heeft geen sancties tegen Rusland ingesteld, waardoor er voor hen geen importverbod geldt. Het biedt kansen voor bedrijven. Volgens Van Keimpema is het makkelijk om te sjoemelen met de herkomst van het product. Kaas kan worden verkocht aan Zwitserland en als Zwitserse kaas doorverkocht aan Rusland. Een filmscenario of realistisch? Van Keimpema: „Als je een jaartje meeloopt in de handel, maak je je geen illusies meer.”

Arla opende vorige maand nog een fabriek in Rusland, Arla wil de Russische productie naar Rusland zelf verplaatsen. De boycot kwam te vroeg om de productie voor de Russische markt volledig over te hevelen, maar voor de kaas die er wel geproduceerd wordt, gaat het importverbod niet op. En dus zal er, ondanks de sancties, voor een kleinere groep Russen alsnog Apetina-kaas zijn.

    • Hanneke Chin-A-Fo
    • Tim Wagemakers