Zij wijkt geen millimeter voor hem

Beter met dan tegen Rusland, luidt de geopolitieke veiligheidsdoctrine van Duitsland. Maar dat valt niet meer vol te houden. Zelfs de SPD – traditioneel van de Ostpolitik – is nu om en steunt de sancties.

Eerdere ontmoetingen tussen Merkel en Poetin. De verhouding tussen de twee leiders is aanzienlijk verhard. Foto’s Blomberg/Reuters

De Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU) belde woensdagavond, na ruim twee weken radiostilte, weer met de Russische president Vladimir Poetin. Het was, voor zover bekend, de eerste keer dat de regeringsleiders contact hadden sinds de Europese Unie eind vorige maand een pakket economische sancties afkondigde tegen Moskou. Dat wil zeggen: sinds de crisis in Oekraïne, na het vermoedelijke neerschieten van het passagiersvliegtuig MH17 op 17 juli, verder promoveerde van lokaal conflict naar internationale spanningshaard.

Merkel had drie boodschappen voor Poetin: ze prees hem voor de bijeenkomst vorige week in Minsk van de contactgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van Rusland, Oekraïne, veiligheidsorganisatie OVSE en de pro-Russische afscheidingsbeweging in Oekraïne. Ook vroeg zij hem voor de zoveelste keer zijn invloed aan te wenden op de separatisten om een wapenstilstand af te kondigen. En ten slotte beschuldigde zij Poetin ervan dat hij toestaat dat de rebellen vanuit Rusland worden bevoorraad.

De woordvoerder van de Duitse regering vermeldt niet hoe de Russische president reageerde op dit wisselbad van koud en warm water. Maar Poetin moet inmiddels wel gewend zijn aan de aanpak van de Duitse regeringscheffin. Merkel en hij hebben sinds het uitbreken van de crisis in Oekraïne veelvuldig met elkaar gesproken, meestal aan de telefoon maar bijvoorbeeld ook uitgebreid op de voetbaltribune tijdens de finale op 13 juli van het wereldkampioenschap voetbal in Rio de Janeiro.

Merkels boodschap is steeds constant gebleven: een felle afwijzing van de annexatie begin dit jaar door Moskou van de Krim en een veroordeling van de Russische inmenging in het oosten van Oekraïne. Daarbij hamert zij er op dat er voor de oplossing van de crisis maar een uitweg is: praten. Praten over een wapenstilstand in Oekraïne, terugkeer van stabiliteit in dat land en herstel van de betrekkingen. Om Poetin aan de onderhandelingstafel te krijgen, vaardigde de EU in de afgelopen maanden sancties uit. Die variëren van beperking van diplomatieke relaties, tot inreisverboden en beslaglegging op rekeningen van mensen uit Poetins hofhouding.

Merkel bleef daarbij dreigen met zwaardere, economische sancties. Maar tegelijkertijd wilde zij dit middel niet te vroeg inzetten. Toen separatisten dit voorjaar een groep Duitse OVSE-inspecteurs gijzelden, was de woede in Duitsland algemeen. Toch bleef de regering doorgaan met het benadrukken van het belang van het openhouden van de communicatie met Moskou.

Landen die dichterbij Oekraïne liggen, zoals Polen of de Baltische staten, en landen die juist ver verwijderd zijn van de brandhaard, als het Verenigd Koninkrijk of de VS, keken ongeduldig naar het Duitse getalm. Maar de Duitse houding wordt ingegeven, zoals analist Michael Paul van de Berlijnse denktank SWP onlangs schreef, door het diep gewortelde besef, vanwege geografie en geschiedenis, dat veiligheid in Europa „het beste met en niet tegen Rusland” bereikt kan worden. Dat Merkel ondanks de sancties de lijnen met Poetin openhoudt, is volgens deze analist het gevolg van het feit dat Poetin de enige actor is die een verdere escalatie kan voorkomen. „Het zou een falen van de diplomatie zijn als naast het instellen van de noodzakelijke sancties niet verder geprobeerd zou worden om Poetin op andere gedachten te brengen.”

Het beeld dat de Duitse politiek plotseling ‘om’ is gegaan, door akkoord te gaan met zware sancties, zoals bijvoorbeeld Die Welt berichtte, is eerder het gevolg van het optreden van de sociaal-democraten Frank-Walter Steinmeier (Buitenlandse Zaken) en Sigmar Gabriel (Economische Zaken) dan van Merkel. Zij maakte zich als voormalige Oost-Duitse burger allang geen illusies over de bedoelingen van Poetin.

Wapenembargo

Maar bij de SPD-politici is een knop omgegaan: de voor hun partij sinds het optreden van Willy Brandt in de jaren zeventig kenmerkende ‘Ostpolitik’, van ontspanning en toenadering tot Moskou, functioneert niet tegenover een machtspoliticus als Poetin.

Gabriel maakte afgelopen weekeinde bekend dat hij definitief de leverantie aan Rusland had geblokkeerd van een militair oefencentrum, ter waarde van ruim honderd miljoen euro, van wapenfabrikant Rheinmetall. Dat besluit was opvallend. Immers, Duitsland gaat daarmee verder dan het wapenembargo dat de EU op 24 juli heeft afgekondigd, want dat geldt alleen voor toekomstige contracten. Gabriel, die zich steeds als kampioen van de werkgelegenheid heeft geprofileerd, zei bovendien dat Duitsland vanaf nu economische belangen ondergeschikt maakt aan buitenlands politieke doelen, zoals het tegengaan van oorlog aan de rand van Europa.

Voor Steinmeier was de ommekeer een pijnlijk proces, schreef Der Spiegel. Hij is de afgelopen maanden van een overtuigde aanhanger van een ‘partnerschap’ met Rusland veranderd in criticus van Poetin. Om aan de nieuwe lidstaten van de EU in het oosten duidelijk te maken dat zij op Duitsland kunnen rekenen, staat Steinmeier in nauw contact met zijn Poolse ambtgenoot Radoslav Sikorski. Hij reisde ook al snel na zijn aantreden naar de Baltische staten om ze duidelijk te maken dat Duitsland hun angst voor de Russische expansiedrang serieus neemt. Het is niet toevallig dat de eerste buitenlandse reis die Merkel later deze maand na haar vakantie zal maken naar Vilnius voert.

    • Frank Vermeulen