Turken houden hun sterke leider

Premier Erdogan wordt zondag hoogstwaarschijnlijk gekozen tot nieuwe president

Foto Reuters

Recep Tayyip Erdogan is overal. Op twintig meter hoge spandoeken op gebouwen en metersbreed langs doorgaande wegen. De Turkse premier wil zondag de eerste rechtstreeks gekozen president van het land worden. Zijn verkiezing staat vrijwel vast.

De jaartallen op de posters wekken de suggestie van een onsterfelijk leider. Naast het portret van Erdogan staat ‘nationale wil, nationale kracht’ en dan ‘doel 2023’, het jaar waarin de Turkse republiek honderd jaar bestaat. ‘Doel 2053’, zeshonderd jaar na de verovering van Istanbul door Turken. En ‘doel 2071’, duizend jaar na de verovering van Anatolië, het hart van Turkije. De boodschap is duidelijk: Turkije is sterk, Turkije is een winnaar, Turkije met Erdogan is klaar voor een volgende eeuw.

Erdogan is zo dominant in het straatbeeld dat „dit meer weg heeft van voorbereidingen op een kroning, dan een verkiezing”, merkt een Amerikaanse dagbladjournalist op die door Turkije reist. In vergelijking zijn de twee andere presidentskandidaten op straat en in Turkse media vrijwel onzichtbaar.

Grote uitspraken en vergezichten

De twee tegenkandidaten – Ekmeleddin Ihsanoglu namens een brede coalitie van oppositiepartijen waaronder de republikeinen (CHP) en de ultranationalisten (MHP) en Selahattin Demirtas de kandidaat van de partij van de Koerdische minderheid – moeten het met aanzienlijk minder budget doen dan de regeringsleider. Ze klagen dat ze worden genegeerd door de publieke omroep TRT. Een meting op verzoek van de oppositie begin juli liet zien dat in drie dagen tijd 533 minuten zendtijd naar Erdogan gingen, 3 minuten en 24 seconden naar Ihsanoglu en 45 seconden naar Demirtas.

Erdogan houdt van grote uitspraken en vergezichten. Hij belooft Turken als president verder te bouwen aan Nieuw Turkije, waarmee hij als premier in 2003 is begonnen. Nieuw Turkije is een land met moderne infrastructuur, in 2023 minimaal 500 miljard euro export per jaar, vrede en bovenal democratie. Schepen hoeven dankzij het nog aan te leggen ‘Kanaal Istanbul’ straks niet meer in de file te liggen in de Bosporus, want die krijgt een bypass.

Aan de rand van Istanbul is begonnen met de aanleg van de grootste luchthaven ter wereld, de derde in de stad. We bouwen niet zomaar een luchthaven, maar een ‘monument van overwinning’, zei de premier bij de eerste steen op 7 juni. Toegejuicht door aanhangers roemde hij de ‘historische dag voor Turkije’. Milieubezwaren worden weggewuifd. Het begin van de bouw was de feitelijke aftrap van de verkiezingscampagne, hoewel die officieel pas een paar weken later van start is gegaan.

Erdogan is de zittend premier die het land heeft geleid in een tijd van ongekende en tastbare economische groei. Zijn concurrenten voeren hun campagne zonder bijvoorbeeld de feestelijke opening van de hoge snelheidslijn tussen Istanbul, de grootste stad van het land, en hoofdstad Ankara. Het is gemakkelijk om te denken dat Erdogan het Nieuwe Turkije met zijn blote handen bouwt, zo vaak staat hij op de foto met een veiligheidshelm op een bouwplaats.

Erdogan ‘man van het volk’ en ‘leider van verandering’ belooft Turken een modern en voltooid Turkije. Het oude Turkije staat voor economische crises, instabiliteit en ingrepen door het leger. Het nieuwe Turkije is stabiel en democratisch. Een democratie waarin vrouwen die dat willen in openbare functies en het onderwijs gewoon een hoofddoek kunnen dragen. En waarin er vrede is met de grote Koerdische minderheid.

Vooral de claim van democratie doet zijn tegenstanders fronsen. Voor de oppositie belichaamt hij juist het uitkleden van de democratie en de rechtsstaat in Turkije, omdat de politie op grote schaal wordt ingezet om demonstraties te verhinderen en de regering haar greep op de juridische macht heeft vergroot. Iemand die zijn positie als premier misbruikt, om ook het symbolisch meest eervolle ambt van het land te kapen.

Geen lintjesknipper

Zondag staat meer op het spel dan de directe keuze van de twaalfde president van de Turkse republiek. Erdogan wil een ‘uitvoerend president’ zijn. De overgang van het premierschap naar het presidentschap moet hem niet reduceren tot een ceremoniële lintjesknipper. Bij een Nieuw Turkije hoort volgens hem een nieuwe grondwet met meer bevoegdheden voor de president. Turkije zou dan van een parlementaire democratie waarin de premier leiding geeft aan de regering veranderen in een presidentiële democratie, een systeem dat meer lijkt op het Amerikaanse en Franse.

Tot er een nieuwe grondwet is wil Erdogan de bestaande wettelijke bevoegdheden van een president zo ver mogelijk oprekken. Ihsanoglu, de sterkte tegenkandidaat, belooft juist het systeem ongemoeid te laten en het presidentschap te vervullen zoals het binnen de huidige wetten is vastgelegd. Behalve een keuze tussen presidentskandidaten kiezen Turken zondag feitelijk ook over de staatsinrichting.

De keuze lijkt al gemaakt. De gezamenlijke oppositiekandidaat Ishanoglu, een tot voor kort onbekende, zacht pratende islamitische intellectueel, heeft het moeilijk in de verkiezingsstrijd, geven zelfs partijen die hem steunen achter de schermen toe. Zijn kansen zijn klein. Turken houden van sterke leiders. En Erdogan heeft zijn spade al diep in de grond.

    • Marloes de Koning