Poetins nieuwe geschiedschrijving

Escalatie Oost-Westconflict leidt in Rusland niet tot rationalisering volgens ‘onze’ maatstaven, meent Hubert Smeets.

illustratie marian kamensky

We spraken hem voor het eerst in mei 1990. Hij was net lid van het Congres van Volksafgevaardigden van de Russische Sovjetrepubliek RSFSR, het eerste vrij gekozen parlement in de geschiedenis van Rusland. ‘Wij’ waren collega-correspondent Laura Starink en ik. Hij ontving ons in een hotel tegenover het Kremlin. De toen 29-jarige volksvertegenwoordiger vertelde dat Boris Jeltsin de volgende dag tot voorzitter van het nieuwe parlement zou worden gekozen. Dat bleek waar. Een jaar later was Jeltsin zelfs president van Rusland en in die rol ook doodgraver van de Sovjet-Unie.

Ruim twintig jaar geleden sprak ik hem met enige regelmaat. Hij wist veel en had plannen voor de grondwettelijke structuur van postcommunistisch Rusland. Afgelopen maand wilde ik hem weer opzoeken. Helaas. „Ik wil niet praten met Westerse media. Ik geloof niet in onafhankelijke of vrije media. Al je woorden worden verdraaid tot een kus op de kont van de gangsters in Washington.” Waarna hij opsomde: Irak, Libië, Syrië, Rusland, Joegoslavië.

Dit veelbetekenende incident weerspiegelt een nieuw zelfbeeld in Rusland. De eenstemmigheid over het unieke karakter van de eigen beschaving en het eigen land wordt groter naarmate de Oekraïense crisis zich verdiept. Volgens een peiling van het onderzoeksbureau Levada Centrum onderschrijft meer dan driekwart van de Russen de afscheidingsreferenda op de Krim en in de Donbass (86 procent respectievelijk 77 procent). Bovendien steunt 69 procent de directe inzet van Russische troepen op de Krim en 66 procent rechtvaardigt de militaire betrokkenheid van Russische vrijwilligers in de Donbass.

Over de vraag of Rusland ook direct en openlijk zou moeten interveniëren, bestaat minder consensus. Maar de Oekraïense crisis is niet louter een politiek conflict over de vraag of het sinds 1991 soevereine buurland het recht heeft zich op eigen gezag te dekoloniseren. De crisis is uitgedraaid op een Russische identiteitsqueeste waarbij honderd jaar geschiedenis wordt herschreven.

De Eerste Wereldoorlog staat daarvoor symbool. Dus niet WOII die in Rusland als de Grote Vaderlandse Oorlog te boek staat en begrijpelijk als een heroïsche episode in de geschiedenis wordt gezien. Nee, de Eerste Wereldoorlog die in Moskou op 1 augustus grootser is herdacht dan ooit in de geschiedenis. President Vladimir Poetin hield vorige week vrijdag ter gelegenheid van de Eerste Wereldoorlog een herdenkingsrede bij het Monument voor de Helden op Poklonnaja Gora (Berg van Eerbied) in Moskou. Die toespraak was ronduit politiek. Poetin trok 1914 in één lijn door naar 2014.

De Eerste Wereldoorlog „herinnert ons eraan waartoe agressie en egoïsme leiden, als bovenmatige ambities van staatsleiders en politieke elites boven het gezond verstand gaan”, zei hij. Aan de tsaar had het een eeuw geleden niet gelegen. „Rusland deed alles om het conflict zonder bloed op te lossen. Maar er werd niet naar Rusland geluisterd. De wereldgeschiedenis kent zo veel voorbeelden van onwil om naar elkaar te luisteren.”

Rusland voldeed niettemin aan zijn „bondgenootschappelijke plicht” en boekte „legendarische overwinningen”, zoals het offensief van generaal Aleksej Broesilov in 1916 in het huidige West-Oekraïne, vervolgde Poetin. Maar „het geestelijk reveil van ons volk”, de „wapenfeiten en offers in naam van Rusland”, gingen teloor in „een revolutionaire omwenteling, een broederdodend schisma”. En dat was geen toeval. Dat was het werk van vreemde krachten, zei Poetin. „De overwinning werd het land ontstolen.” Gestolen door een kracht „die opriep tot de nederlaag van het eigen vaderland, van het eigen leger, die zich binnen Rusland bevond, de macht aan stukken scheurde en nationale belangen verraadde”.

Over welke vijfde colonne had de president het? Hij noemde geen namen. Gelet op eerdere toespraken ligt het voor de hand dat hij doelde op de bolsjewieken, al dan niet in een bondgenootschap met liberalen. In zijn rede op 18 maart om de ‘hereniging’ met de Krim te vieren, verweet hij de communisten zelfs expliciet dat ze 95 jaar eerder de Sovjetrepubliek Oekraïne hadden gesticht en daarmee een misgeboorte hadden gecreëerd. „Na de revolutie hebben bolsjewieken significante delen van het historische zuiden van Rusland bij Oekraïne gevoegd.”

De potentiële dolkstootlegende over de Eerste Wereldoorlog die Poetin vorige week opperde, werd op de televisie onmiddellijk opgepikt en doorgetrokken. Het journaal Vesti van het staatskanaal Rossija schetste afgelopen zondag een heel breed en vooral eigentijds kader. Rusland had de Duitsers en Oostenrijkers aan het oostelijk front heldhaftig bestreden, zodat de Entente aan het westelijke front kon overwinnen. Maar Engeland, Frankrijk en Verenigde Staten hadden nooit de moeite genomen om ‘dankjewel’ te zeggen.

Sterker: wie streek de oorlogswinsten op? De Amerikaanse wapenindustrie. De wurgvrede van Versailles was volgens Vesti primair bedoeld om de Amerikaanse kredieten terug te betalen. Versailles leidde tot Hitler die vervolgens weer oorlog tegen Rusland ontketende.

Sindsdien dringen de VS hun wil op aan Europa. Tot op de dag van vandaag. Europa danst niet alleen met zijn sancties naar het pijpen van Amerika. Ook de Europese rechters vellen tegenwoordig „politieke” vonnissen tegen Rusland. Zie de twee veroordelingen inzake de affaire-Yukos, eerst in Den Haag en later in Straatsburg, betoogde de Vesti-nieuwslezer.

In en rond het Kremlin wordt kennelijk gewerkt aan een nieuwe geschiedschrijving. Dat Rusland in de beoordeling van de Eerste Wereldoorlog nu ook aan een tweede front behoefte heeft, past in een oud patroon. Als het gaat over de Grote Vaderlandse Oorlog neemt het dralen van de Westerse geallieerden om in West-Europa een tweede front te openen al zeventig jaar een belangrijke plaats in.

Dat Normandië pas anderhalf jaar ná Stalingrad volgde, illustreert al veel langer het „egoïsme” dat Poetin in zijn rede bij het nieuwe oorlogsmonument vorige week hekelde. Maar gelet op de daar ook gelanceerde verraderstheorie gaat het nu verder.

Poetin wil zo aannemelijk maken dat de Westerse wereld eigenlijk al honderd jaar tegen Rusland is. De herwaardering van de Eerste Wereldoorlog moet daarom misschien wel serieuzer worden genomen dan de rehabilitatie van generalissimo Jozef Stalin afgelopen jaren.

De winkelkasten vol boeken, waarin Stalin als een ‘effectieve manager’ van orde en tucht wordt afgeschilderd of ronduit wordt opgehemeld, zeggen veel over de manier waarop officieel Rusland de laatste jaren naar zichzelf kijkt. Maar de dolkstootlegende over de Eerste Wereldoorlog verdiept het vijanddenken en verbreedt het naar het buitenland.

Dat is geen toeval. Op een speciale sessie van de nationale Veiligheidsraad op 22 juli preludeerde de president er al op. Hij noemde het toen een zegen dat Rusland aan geen enkele „alliantie” meedoet. „Goddank. Elk land dat toetreedt tot een alliantie, levert meteen een deel van zijn soevereiniteit in. En dat weerspiegelt bij lange na niet altijd het nationale belang.”

In beide toespraken, die bij het monument en voor zijn veiligheidskabinet, combineert Poetin twee tradities. Hij hunkert (een goed Russisch woord) naar de negentiende eeuw. Rusland deed toen mee aan het Europese concert. Maar hij verlangt niet naar het coalitiespel van toen. Qua eenzaamheid spiegelt Poetin zich juist aan de Sovjet-Unie van de jaren dertig van de twintigste eeuw, zij het zonder de verdragen van Rapallo (1922) en Molotov/Ribbentrop (1939).

Poetin is niet de enige die in het isolement van Rusland zijn kracht ziet. Mijn kennis van twee decennia geleden vertolkt de gevoelens van een meerderheid. Onderzoeksbureau Levada Centrum peilde of de burger zich zorgen maakt over een isolement van Rusland. Medio juli antwoordde 58 procent amper of niet verontrust te zijn tegen 38 procent dat wel bezorgd is. Begin maart waren de percentages nog 39 en 56 procent.

In vier maanden tijd, precies de maanden van de annexatie van de Krim en de oorlog in de Donbass, is de stemming in Rusland jegens het Westen diametraal omgedraaid. Wat dit bewijst? In ieder geval één ding. Namelijk dat de escalatie van het conflict tussen Oost en West in Rusland niet leidt tot rationalisering volgens ‘onze’ maatstaven.

    • Hubert Smeets