Koketteren met de achterbuurtcultuur

Ze waren in 2010 dé sensatie op Lowlands. Nu zijn de shockrappers uit Zuid-Afrika weer te zien. Die Antwoord is een artistiek concept.

Yo-landi en Ninja van Die Antwoord Foto Ross Garrett

Wat is Die Antwoord? En is het echt? Over die vraag ging het vooral tijdens het eerste optreden van het Zuid-Afrikaanse rapduo in Nederland, op Lowlands in 2010. Die Antwoord trad op in met graffiti beschilderde juichpakken. Het was augustus 2010, het zweet droop langs het tentzeil van de Bravo en een uitzinnige massa kolkte voor het podium. De pakken gingen uit. Een lange uitgemergelde blockhead met een oosters snorretje kwam tevoorschijn. Deze Ninja rapte furieus afwisselend in het Engels en Zuid-Afrikaans. Regelmatig zwaaide hij zijn edele delen als een fabriekskabel door zijn zwarte The Dark Side of the Moon-boxershort van Pink Floyd. Hij werd begeleid door de rattenstem van een kindvrouwtje met opgeschoren piekkapsel. Yo-Landi ging sensueel op en neer in een retestrakke gouden legging op de beats van een dj met monstermasker.

Fout was nog nooit zo goed, schreef muziekjournalist Pablo Cabenda achteraf in de Volkskrant. Lowlands-programmeur Maurice Spijker gaat „meestal wel even kijken bij een nieuwe act”, maar dit keer bleef hij een uur gefascineerd staan. Spijker was een van de eersten in Nederland die het Zuid-Afrikaanse trio in 2010 oppikte. „Live zijn ze een ervaring. Alleen al die kop van Ninja. Muzikaal was ik niet meteen overtuigd, maar het was interessant. De arty insteek, maar ook de rebelse houding die uit het optreden sprak. Die Antwoord hangt tussen camp en cultuur in, misschien maakt dat ze wel zo interessant.”

Die Antwoord kwam uit het niets, zo leek het in 2010. Ninja (39), Yo-landi Vi$$er (30) en dj Hi-Tek veroverden de wereld stormenderhand met hun mix van Zuid-Afrikaanse trailerpark trash, rave, rap en blingbling. De minidocumentaire Zef Side ging viral nadat webmagazine Boing Boing de video in februari 2010 online had gezet. Niet lang daarna werd de film als kunstvideo in het Guggenheim vertoond. Binnen een paar maanden was Die Antwoord in gesprek over een platencontract bij Magnetron Music, het label van de Jeugd van Tegenwoordig. Die deal ging uiteindelijk niet door, Die Antwoord tekende uiteindelijk bij Interscope, het label waar ook Snoop Dogg en Eminem zitten, maar brak die deal weer open na onenigheid over de artistieke koers in 2012. Hun laatste twee albums Ten$ion (2012) en Donker Mag (2014) verschenen op het eigen label, Zef Records.

Artistiek concept

Inmiddels weten we meer. Die Antwoord is een act, of beter gezegd, een artistiek concept. Watkins Tudor Jones, zoals Ninja eigenlijk heet en zijn eega Anri du Toit – ja, de twee zijn getrouwd en hebben een dochter, Sixteen (9) – zijn ervaren performancekunstenaars in Zuid-Afrika. Jones zat eerder in Max Normal, een experimentele rapgroep, en in The Constructus Corporation, dat in 2003 het hiphopalbum The Ziggurat uitbracht, vergezeld van een graphic novel met verwijzingen naar taoïsme.

Vrijwel meteen kreeg Die Antwoord lof van Katy Perry, Nelly Furtado en Twin Peaks-regisseur David Lynch. Ze werkten samen met superproducer Diplo en haalden hun neus op voor een project met Lady Gaga, die ze later belachelijk maakten in de clip Fatty Boom Boom (2012). Daarin zien we hoe een Gaga-lookalike in haar ‘meatdress’ Zuid-Afrika bezoekt, wordt overvallen en een kakkerlak baart. De video is een parodie op Gaga’s video Born This Way en de manier waarop Amerikanen aankijken tegen de ‘achterlijke’ Zuid-Afrikaanse cultuur, vertelde Yo-Landi achteraf.

Tudor Jones en Du Toit leerden elkaar kennen in Johannesburg, toen Jones op de zak van een gefortuneerd model leefde. Ze trouwden en wonen nu met dochter Sixteen in een van de betere wijken in Johannesburg, schrijft vriendin Diane Coetzer in Rolling Stone Magazine. Yo-landi luistert naar 2Unlimited, Don’t want no short dick man en Rammstein terwijl ze speelt met ratten in haar zwart geverfde vertrekken. Ninja doet push-ups in zijn kamer die leeg is, op een futon na. Hij houdt van gangsterrap, behalve als hij zelf aan het schrijven is.

Maar Die Antwoord is meer dan een act. Rode draad in het werk van Jones is het spelen met de blanke identiteit. Met zijn vroegere groep MaxNormal.Tv deed hij dat al door de hoger opgeleide blanke kantoorslaaf belachelijk te maken, die zich terugtrekt in zijn eigen cocon. In de video I Fink U Freeky (2012) verschijnt Ninja wit geschilderd, met flinke horens, een directe weergave van het kunstwerk Butcher Boys (1985) van de Zuid-Afrikaanse kunstenares Jane Alexander. In de clip rukt Yo-Landi een homp vlees uit Ninja, een verwijzing naar „apartheid, dat als een kankergezwel uit de Zuid-Afrikaanse samenleving is gerukt en waarvan het land nu herstellende is”, zei Ninja daarover in een video-interview.

Zelfkant

Meerdere keren trad Die Antwoord op met elektronicapionier Aphex Twin, wiens logo Ninja reuzengroot op zijn onderarm heeft getatoeëerd. Ze delen een belangstelling voor de zelfkant van de maatschappij en een verheerlijking van het fysiek afwijkende. Vergelijk de video Enter The Ninja bijvoorbeeld, waarin de in 2011 aan verouderingsziekte progeria overleden kunstenaar Leon Botha een cameo heeft en de clip Windowlicker van Aphex Twin, waarin bebaarde manvrouwen in een limousine stappen. Of neem de in Zuid-Afrika wonende Amerikaanse fotograaf Roger Ballen, die hun eerste video’s en persfoto’s maakte en eerder de armoede van de witte boerenbevolking in beeld bracht. Ook dat is een verwijzing naar de zelfkant van de maatschappij, het ‘fok you’-gevoel waar Die Antwoord met haar grofbektaal voor wil staan.

In Zef Side was er nog sprake van ‘koketteren’ met de Zuid-Afrikaanse achterbuurtcultuur. Inmiddels is het duo, dat zich een passend accent heeft aangemeten, zelf verworden tot trailer park trash. Wit, vuil en duister, zo blijkt uit de videoclips, maar wel met trots. Op die manier probeert Tudor Jones een nieuwe manier te vinden om te dealen met de beladen Zuid-Afrikaanse blanke identiteit.

Of, zoals zijn eega Du Toit tegen Rolling Stone zegt: „De lijn tussen grof en smerig is dun. Wij zijn smerig en hebben een grote mond, maar zijn tegelijk bekwaam en strak en ritmisch, met de beste beats. De essentie van Zef is je geen zorgen te maken over wat anderen denken.”

    • Rolinde Hoorntje