Fotograaf over ‘zijn’ apenselfie: Wikipedia legt creativiteit aan banden

David Slater

Een selfie van een aap domineerde vandaag het internet. Voor de tweede keer in een paar jaar tijd. Reden: Wikipedia verwijdert de apenselfie niet, ondanks een verzoek van de fotograaf eigenaar van de camera. Een gesprek met de Britse fotograaf David Slater. “Die kapitalistische organisatie heeft mijn foto gestolen.”

Allereerst: Slater sleept Wikimedia – de organisatie achter Wikipedia - helemaal niet voor de rechter. Hij weet ook niet waarom dat overal wordt vermeld. Ja, Wikimedia heeft gisteren bekendgemaakt niet aan zijn herhaalde verzoeken te voldoen om de apenselfie te verwijderen uit de fotobank met rechtenvrije foto’s. Nog steeds is de foto voor iedereen te downloaden. Gratis.

Maar dat van die rechter was een dreigement van een paar jaar oud, en bovendien een met niet erg veel overtuiging: hij zou het waarschijnlijk toch niet kunnen betalen. “Alleen al experts naar de mogelijkheid van een rechtsgang laten kijken, zou me 10.000 pond kosten. Een daadwerkelijke rechtszaak is nog veel duurder. Ze weten dat ik dat geld niet heb.”

Ze, dat is Wikimedia, door Slater omschreven als een machtige Amerikaanse club, waartegen een particulier fotograafje niets kan beginnen. In het verhaal van Slater is Wikipedia een keer níet de nobele organisatie, gebouwd op de kansen van internet - het democratiseren van kennis. Nee, in het verhaal van Slater is Wikipedia de machtige vijand, die zich niets aantrekt van een tegenovergestelde mening. Een beetje als de Google van de zich aan privacy hechtende burger, of als de klantenservice van je telecomprovider (voor Youp zich ermee ging bemoeien dan).

Hoe de apenselfie tot stand kwam

Het is 2011 en Slater, natuurfotograaf van beroep, destijds 46 jaar oud, is in het North Sulawesi-park in Indonesië. Hij wil een fotoreportage maken van de makaak, een zeldzame aap. Als hij even niet op zijn camera let, gaat een vrouwtjesmakaak er als de wiedeweerga mee vandoor. Tegen The Daily Mail zei Slater destijds dat de apen gefascineerd waren door de flitser:

“Ze waren behoorlijk ondeugend over al mijn apparatuur aan het springen, terwijl een van de apen maar op de knop bleef drukken. Het zag eruit alsof ze aan het poseren waren. Eerst joeg het geluid van de camera ze weg, maar ze kwamen algauw terug. Het was waanzinnig om te zien. Toen ik mijn camera terugkreeg, had de aap honderden foto’s gemaakt. De meesten waren onscherp. Ik wou dat ik langer was gebleven, dan had hij waarschijnlijk een heel familiealbum geschoten.”

En daarna begon het gedonder

Na het artikel van The Daily Mail publiceerde ook Techdirt een artikel over de selfie. Inclusief de selfies zelf. Dat mocht niet, vond Slater. Zijn agentschap benaderde de site met de vraag of ze de foto’s wilden verwijderen. Techdirt mailde terug dat de auteursrechten eerder bij de aap dan bij Slater lagen. En zo begon een discussie over de vraag of een aap auteursrechten kan bezitten.

Slater vindt dat hij zelf een rol van betekenis heeft gespeeld bij de de totstandkoming van de selfies. Het was zijn camera, betoogt hij, die hij zelf had ingesteld. “Het is de bedoeling dat ik van mijn werk kan leven, dat ik in elk geval net genoeg verdien om rond te komen. Als ze me die kans ontnemen door mijn werk te stelen, lukt dat niet.”

En dus vroeg hij Wikipedia en Google in 2012 de foto te verwijderen. Dat deden ze, allebei, maar Wikipedia plaatste de foto later weer opnieuw. Daar werd hij destijds op geattendeerd door een Wikipedia-redacteur.

“Ik heb heel heel erg mijn best gedaan om de foto eraf te krijgen, heb ze gezegd dat ze het risico lopen dat ik naar de rechter ga. Na het gesprek met die redacteur hoorde ik niks meer van Wikipedia. Er zijn volgens mij twee mogelijkheden: of ze willen niet dat ik van mijn werk kan leven. Of er is een aantal geïnfiltreerde redacteuren actief op Wikipedia.”

Slater begint over Techdirt, de site die de selfie als eerste zonder zijn toestemming plaatste.

“Het is een blog dat erg bezig is met auteursrechten, het vindt dat alles van iedereen zou moeten zijn. Dat is hun agenda. En dat is ook de agenda van Wikipedia. Ze willen het auteursrecht afzwakken. Als communisme met een modern randje.”

David Slater

‘Dit gaat om de hele beroepsgroep’

Het liefst wil Slater “een stevig debat” over de kwestie, omdat het volgens hem niet om de apenselfie gaat, maar om zijn beroepsgroep. Wikipedia noemt hij een kapitalistische organisatie, die tegen de wet in zijn werk heeft gestolen en zijn inkomsten vernietigt.

“Wikipedia maakt eigen wetten, dat is gevaarlijk. Ik verwacht dat er de komende jaren nog duizenden foto’s van mensen gratis te downloaden zullen zijn. Muzikanten, fotografen en artiesten werken hard maar zien er niets voor terug. Dat is wat Wikipedia doet: het legt creativiteit aan banden.”

In een verklaring zegt Wikimedia:

“We nemen verzoeken als die van Slater heel serieus, en we hebben beide kanten van de bewering nauwkeurig onderzocht. Als het auteursrecht van een werk niet aan een mens kan toebehoren, valt het onder het publieke domein. Volgens ons is dat hier het geval.”

Heeft Slater enige kans van slagen bij de rechter?

Slater beraadt zich nog op stappen. Het liefst zet hij ze linea recta richting rechter, ondanks de hoge prijs. “Het gaat om gerechtigheid.” Mocht hij die keuze maken, heeft hij enige kans van slagen?

Veel experts zeggen van niet. De reden dat Wikipedia de foto in de publieke beeldbank laat staan, is dat Slater de foto niet zelf maakte; het was per slot van rekening een apenselfie. Volgens Wikipedia kan het auteursrecht daarom nooit van de fotograaf zijn. In de VS, Groot-Brittannië en ook in Nederland kunnen dieren bovendien geen auteursrecht hebben. In de Endstra-tapes oordeelde de Hoge Raad:

“De eis dat het voortbrengsel het persoonlijk stempel van de maker moet dragen betekent dat sprake moet zijn van een vorm
die het resultaat is van scheppende menselijke arbeid en dus van creatieve keuzes, en die aldus voortbrengsel is van de menselijke geest.”

Toch ziet Slater kansen.

“Het auteursrecht is heel oud, het moet nodig vernieuwd worden. Er zijn heel veel nieuwe camera’s, bijvoorbeeld CCTV camera’s en infrarood camera’s. Beelden die daarmee zijn gemaakt, behoren ook niet tot het publieke domein.”

Er zijn, zo zegt Slater, zelfs pingüincamera’s om de dieren goed vast te kunnen leggen. En wildlife-foto’s die de beroemde fotografiewedstrijd van National Geographic haalden, zijn ook op zo’n soort gemaakt. “Het auteursrecht heeft in die gevallen altijd aan de maker toebehoord.”

Heeft hij een slecht gevoel aan de apenselfie overgehouden?

I still love it. Het verhaal, de berichten die ik krijg; mensen vinden het fantastisch. Dit gedoe heeft geen enkele invloed op mijn trots.”

    • Mirjam Remie