Affaire GSK legt Chinese mores bloot

Farmacieconcern GSK heeft zich in China in de nesten gewerkt. Behalve wegens corruptie wordt het ook vervolgd voor het bespioneren van Chinese burgers.

Het kantoor van GSK in Shanghai. Het Britse concern staat in China terecht wegens omkoping en verboden prijsafspraken. Foto Reuters

Liefhebbers van financiële misdaadthrillers hoeven in China niet naar de – digitale – boekhandel; de kranten staan al boordevol met corruptieverhalen en de invallen bij Microsoft, Qualcomm, Mercedes-Benz en de grote farmaceutische bedrijven die allemaal verdacht worden van omkoping en verboden prijsafspraken.

Daar komt vrijdag het proces bij tegen een Britse consultant en zijn Chinees-Amerikaanse vrouw die terechtstaan wegens het „bespioneren van Chinese burgers” in opdracht van GlaxoSmithKline, een van de grootste vier medicijnenmakers ter wereld. „Voor internationale ondernemers en bedrijfsadviseurs blijft China een andere planeet. Je weet nooit precies waar en wanneer je de grens tussen legaal en illegaal overschrijdt”, zegt een Zwitserse adviseur van voedingsconcern Nestlé dat ook al in de vuurlinie ligt.

„Je weet gewoon niet of je wordt meegezogen in de campagne van president Xi Jinping tegen de corrupte hoge partijbestuurders en tegen de tijgers in de staatsbedrijven of dat je een nieuwe wet hebt overtreden. Het hebben van een Chinese vriendin kan zelfs tegen je gebruikt worden”, vertelt de Zwitser, die vanwege de gevoeligheid anoniem wil blijven.

Met die laatste waarschuwing doelt hij op het proces in Shanghai tegen de Brit Peter Humphrey, eigenaar/directeur van ChinaWhys en zijn echtgenote en zakenpartner Yu Yingzeng. Dit proces is een bijzaak in het voor GlaxoSmithKline uiterst pijnlijke en ook zeer kostbare Chinese avontuur, maar wordt door iedereen in de internationale zakenwereld in China nauwlettend gevolgd. Buitenlanders worden zelden berecht; meestal blijft het bij uitzetting.

Klokkenluider

De bedrijfsdetectives Humphrey en Yu werden een jaar geleden ingehuurd door het toenmalige hoofd van GSK in China, Mark Reilly. Hij wilde weten wie in het enorme bedrijf de klokkenluider was die de Chinese autoriteiten door middel van een reeks tweetalige e-mails had geïnformeerd over tal van verboden verkoop- en prijsafspraken. Die e-mails verhaalden gedetailleerd over hoe de Britse farmaciegigant artsen, ziekenhuizen, medicijnenverkopers en toezichthouders omkocht met baar geld, cadeaus, reisjes naar Bali, betaalde studies voor kinderen en het kunstmatig opschroeven van prijzen.

De GSK-top wist dat er sprake moest zijn van een hooggeplaatste, zeer goed geïnformeerde klokkenluider want de e-mails aan de autoriteiten werden ook aan de bedrijfsleiding in Londen gestuurd. Tussen die reeks e-mails zat ook een video van GSK-topman Reilly tijdens een heftige vrijpartij met zijn Chinese vriendin. Toen Reilly deze sextape op het hoofdkantoor in Londen onder ogen kreeg, besloot hij alles op alles te zetten om de klokkenluider op te sporen en stevig aan te pakken.

Het ingehuurde speurdersduo dat nu terechtstaat, ontdekte al snel dat het moest gaan om Vivian Shi, dochter van een hoge Shanghaise partijfunctionaris. Iedere grote internationale onderneming in China, ook de Nederlandse bedrijven, hebben iemand als Vivian Shi in dienst: een duurbetaalde kracht met titels als vicepresident governement relations. Dergelijke functionarissen worden niet ingehuurd omdat zij, zoals mevrouw Shi, op Amerikaanse topuniversiteiten cum laude zijn afgestuurd, maar omdat zij als relaties van een partijbonzen over een uitgebreid netwerk in de overheid beschikt.

Dankzij hun familieconnecties komen getalenteerde kinderen van partijbazen vaak aan dergelijke zeer goed betaalde banen in het internationale bedrijfsleven. Mevrouw Shi reed in Shanghai rond in de nieuwste modellen van Jaguar.

Haar taak als „ogen en oren van GSK” omvatte het tijdig opsporen van politieke valkuilen, het sturen van de wettelijke regelgeving en het onderhouden van de relaties met politieke bestuurders en ambtelijke controleurs.

In 2012, toen Vivian Shi’s baas en mentor GlaxoSmithKline verruilde voor een topbaan bij Reed Elsevier, kwam zij in aanvaring met haar nieuwe baas Mark Reilly, die volgens The Sunday Times veel strikter in de leer was. Hij accepteerde haar zelfs voor de farmaceutische industrie pittige en slecht onderbouwde declaraties niet. Zij vertrok zeer tegen haar zin, zelfs de zak met goud die zij meekreeg volstond niet.

Bedrijfsgeheimen

Humphrey en zijn partner rapporteerden volgens de Britse media dat zij wraak nam voor het geleden gezichtsverlies door de meest gevoelige bedrijfsgeheimen van GSK China te verklikken. Zij zou ook de getrouwde Reilly en zijn vriendin hebben laten bespioneren in zijn flat in Shanghai om hem kapot te maken. Vivian Shi, die in de Chinese media helemaal niet wordt genoemd, ontkent alles en wordt ook niet gehoord als getuige in het proces.

Voor de familie van de vloeiend Chinees sprekende Humphrey is het duidelijk dat de autoriteiten hun klokkenluidster – Vivian Shi – willen beschermen en daarom tegen de Brit en zijn vrouw in actie zijn gekomen. Goed Chineessprekende buitenlanders en Chinezen met een buitenlands paspoort worden vaak eerder als bedreiging gezien dan ignorante laowei (buitenlandse duivels). Of het duo werkelijk zwaar gestraft wordt, is de vraag. Een geboeide Humphrey heeft op de staatstelevisie al een bekentenis afgelegd. Het tv-spektakel was bedoeld om de internationale zakenwereld in China te waarschuwen.

Steekpenningen

Feit is dat iedere buitenlandse zakenman – van de pas gearriveerde manager van een hip fietsenmerk tot de hoogste baas van Apple, Microsoft of DSM in China – al zeer alert was. Voor velen zijn de problemen van een gigant als GSK, dat voor 500 miljoen euro aan steekpenningen zou hebben betaald, een signaal dat elk buitenlands bedrijf kan worden aangepakt. Zeker nu de anticorruptieonderzoekers in Shanghai zijn aangekomen is het wachten op nieuwe slachtoffers.

„Het is makkelijker buitenlandse bedrijven aan te pakken dan Chinese bedrijven met al hun connecties tot in de hoogste regionen. Maar we weten nu dat niemand echt veilig is”, zegt de economie- commentator Zhinbin Gu van Beijing News. Buitenlandse bedrijven mogen dan bij wijze van voorbeeld aan het kruis worden genageld, vaak sneuvelen er dan ook Chinese managers van staatsbedrijven, partijfunctionarissen en hoge ambtenaren.

Controlerende overheidsdiensten lokken vaak corruptie uit door betaling te eisen voor vestiging- en verkoopvergunningen. Vergunningverleners zijn vaak ook toezichthouders van sectoren en arbiters in conflicten. „Nieuwkomers in zakelijk China wanen zich vaak op een andere planeet, de schok is groot, vooral in het begin. Ik vertel dat zij zich elk dag zullen blijven verbazen als zij de rest van hun leven hier blijven”, zegt een Nederlander die al 25 jaar in China woont en werkt.

    • Oscar Garschagen