Peiling Namens Nederland onserieus

Pretentieuze online vragenlijst is geen grondig opinieonderzoek, vinden Jelke Bethlehem en Joop van Holsteyn.

Veel aandacht is momenteel gericht op het buitenland. Dat is begrijpelijk. Des te beter dat sommigen de toekomst van Nederland in de gaten blijven houden. Sterker nog, dat een toekomstgericht initiatief als Namens Nederland 2014 breed gesteund wordt door organisaties van FNV tot NS, van FD tot De Telegraaf.

De ambitie is niet gering. „Namens Nederland is jouw kans om mee te beslissen over de toekomst van Nederland. Om echt je mening te geven, veel uitgebreider dan eens in de paar jaar in een stemhokje. Namens Nederland zijn we allemaal. En Namens Nederland heeft maar een doel: erachter komen wat Nederland voor Nederland wil.”

De kern van het pretentieuze initiatief is een vragenlijst, beschikbaar via internet. Op een manier die sterk doet denken aan acties die eerder onder de noemer 21minuten.nl zijn gehouden, is het de bedoeling dat eenieder meedoet, namens Nederland.

Voorkeuren en keuzes kunnen via de vragenlijst worden aangegeven, die richtinggevend zouden zijn voor de vormgeving van Nederland. Precies daarom die brede steun: bedrijven en organisaties willen aan de slag! En dat kan kennelijk beter met de uitkomst van een dergelijk opinieonderzoek dan bijvoorbeeld op basis van verkiezingsuitslagen. „Een beter, gezonder en sterker Nederland krijgen we niet door eens in de paar jaar 1 minuut in een stemhokje te gaan staan, een rood kruisje te zetten en een stemfie te maken”, aldus de initiatiefnemers in hun herhaalde anti-electorale boodschap.

Goed opinieonderzoek, dat eventueel bruikbaar is voor het verkrijgen van een beeld van hoe Nederlanders de toekomst wensen te zien, veronderstelt echter dat de opzet en uitvoering ervan langs bepaalde methodologische regels verlopen. Dat besef is bij Namens Nederland afwezig. Er mag steun zijn voor het initiatief en zelfs wetenschappers hebben hun naam eraan verbonden – al heeft het SCP zijn naam laten schrappen – maar de meest eenvoudige grondbeginselen van het doen van verantwoord opinieonderzoek worden geschonden. De pretenties staan in schril contrast met de zorgvuldigheid van de aanpak.

De ellende begint bij het begin: de steekproef. De deelnemers aan Namens Nederland zijn niet willekeurig geselecteerd of geloot in een nette steekproef, maar doen mee op basis van zelfselectie. Wie er weet van heeft of erop wordt geattendeerd door bijvoorbeeld de deelnemende organisaties of radiospotjes doet mee, als hij of zij zin en tijd en een computer heeft, anderen niet. Dat heeft scheefheid en gebrek aan representativiteit tot gevolg. Daar komt bij dat herhaalde deelname door een en dezelfde persoon mogelijk is. En dat georkestreerde actie mogelijk is, gericht op de manipulatie van de uitkomsten. Dergelijke onjuistheden in de onderzoeksaanpak maken dat de vertaling van uitkomsten van de peiling naar het beeld voor Nederland onverantwoord is.

De suggestie dat die vertaalslag toch kan worden gemaakt als maar ontzettend veel mensen meedoen heeft geen wetenschappelijke basis. Bij een van de meest roemruchte missers aller tijden, toen in 1936 werd gepeild dat Alf Landon de nieuwe Amerikaanse president zou worden, werd gebruik gemaakt van een steekproef van ongeveer twee miljoen respondenten. Meer bleek toen al niet beter te betekenen. Vertekening door een onjuiste selectie verdwijnt niet door grotere deelname. En een steekproef op basis van zelfselectie maakt wegen en corrigeren er niet eenvoudiger op.

Naast de fundamentele fouten in het ontwerp van het Namens Nederlandonderzoek, is de vragenlijst problematisch en goeddeels onbeantwoordbaar. Op de bijbehorende site wordt er weliswaar voor gewaarschuwd dat het geen eenvoudige klus is die lijst in te vullen, maar daarmee wordt de ongekend hoge moeilijkheidsgraad van vele vragen geen recht gedaan. Vragen zijn vaag en dubbelzinnig; antwoordalternatieven sluiten niet aan op de vraag.

Een antwoord schuldig blijven of geen mening hebben, behoort niet tot de mogelijkheden. Dat het een en ander in een minuut of vijftien te doen is, is dan ook slechts waar als onnadenkend in hoog tempo wordt doorgeklikt. Is dat hoe de toekomst van Nederland richting moet worden gegeven?

De vragenlijst van Namens Nederland staat nog open. Pas in het najaar komen de resultaten naar buiten. En natuurlijk, het staat eenieder vrij om mee te doen en meningen te ventileren die vervolgens in de ogen der initiatiefnemers deel uitmaken „van de toekomstvisie voor Nederland!”.

Als opinieonderzoek deugt het project echter niet, als basis voor een beeld van voorkeuren van Nederlandse burgers is het onbruikbaar. En ja, dan is dat eens per vier jaar een hokje rood kleuren om vertegenwoordigers te kiezen die voltijds nadenken over en werken aan de toekomst van Nederland zo’n gek idee nog niet.

    • Joop van Holsteyn
    • Jelke Bethlehem