Zo veel geweld om zo’n klein stukje grond

Israël en de Palestijnen De verontwaardiging over het Israëlisch geweld in de Gazastrook groeit snel. Maar er is ook gelatenheid, want er is altijd strijd tussen Israël en de Palestijnen. De meeste mensen zijn het overzicht allang kwijt. Hoe zat het ook allemaal weer?

Joodse en Arabische afgevaardigden overleggen in 1948 met een VN-medewerker (links) over de verdeling van landbouwgrond in Palestina. Foto AFP

1 Wat is Palestina en wat is Israël?

De naam Palestina werd al gebruikt in de Griekse en Romeinse oudheid. Na de nederlaag van de laatste eigenaar, het Ottomaanse rijk, in de Eerste Wereldoorlog werd het door de Volkenbond aan Groot-Brittannië toevertrouwd als mandaatgebied. Volgens de Volkenbond woonden er toen 700.000 mensen, van wie 80 procent moslims en de rest christenen en joden. Tegen de achtergrond van vervolging in Europa nam het percentage joden daarna snel toe. Na de Holocaust aanvaardden de Verenigde Naties in 1947 het voorstel om het gebied in een Arabische en een joodse staat te verdelen. De Arabieren wezen het plan af, en lanceerden een (verloren) oorlog op het moment dat de joodse leider David Ben Gurion in mei 1948 de staat Israël uitriep. Maar Palestina is ook de soevereine Palestijnse staat, die in 2012 door de VN werd erkend. Mahmoud Abbas is de president, maar het grondgebied, ruwweg wat nu geldt als bezet gebied, - dat wil zeggen de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem en de feitelijk op afstand bezette Gazastrook - moet in onderhandelingen met Israël nog worden vastgesteld. Die onderhandelingen, die nu in het slop zitten, heten wel ‘vredesproces’.

2 Wat is Hamas?

Hamas - afkorting voor Islamitische Verzetsbeweging - is voor de Israëlische regering, voor veel Israëliërs en voor Amerika en Europa een terreurorganisatie. Hamas eist – officieel - het hele oude Palestina op - dus bezet gebied plus het huidige Israël - en probeert dat gewapenderhand te realiseren. Steeds meer Palestijnen denken dat er geen andere methode is tegen een militair oppermachtige vijand die weigert bezet gebied op te geven. Tot 2006 was zelfmoordterreur een van zijn strijdmiddelen; nu zijn de raketaanvallen op de Israëlische bevolking zijn belangrijkste wapen. Hamas is een afsplitsing van de Egyptische Moslimbroederschap; het is een fundamentalistische beweging. In 2006 won het met overmacht parlementsverkiezingen in bezet gebied, tegen president Abbas’ Fatah, dat door de kiezers als ineffectief en corrupt werd gezien. Sinds een bloedige machtsstrijd tegen Fatah in 2007 bestuurt Hamas de Gazastrook; Fatah domineert de Westelijke Jordaanoever. Geleidelijk is de organisatie pragmatischer geworden; maar Israël wil niet praten zolang het de gewapende strijd niet afzweert en de staat Israël erkent.

3 Waarom vechten de Israëliërs en de Palestijnen al zo lang?

De Israëliërs en de Palestijnen vechten om land. En dat doen ze dus sinds 1948, toen de staat Israël werd uitgeroepen. De Arabische bondgenoten van de Palestijnen gingen vergeefs in de aanval en honderdduizenden Palestijnen vluchtten uit hun woningen in wat Israël werd of werden er door Israëlische troepen uit verdreven. In de oorlog van 1967 bezette Israël onder andere Oost-Jeruzalem, de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook, wat nu samen de bezette Palestijnse gebieden heet. Miljoenen Palestijnen leven nog steeds in kampen en/of onder bezetting. Maar de Zesdaagse Oorlog leidde ook tot de basis van wat nu de twee-statenoplossing heet, VN-resolutie 242, die Israëls terugtrekking achter de grens van 1967 eist. Met vliegtuigkapingen en andere terreur vestigde de Palestijnse leider Yasser Arafat vanaf eind jaren zestig de aandacht op de situatie van de Palestijnen. Arafat was toen een terrorist, maar hij kreeg uiteindelijk samen met de Israëlische premier Rabin de Nobelprijs voor de Vrede voor de Oslo-akkoorden van 1993 die de opmaat zouden zijn naar een Palestijnse staat.

4 Waarom vechten ze nu?

Het huidige conflict begon met de vorming van een nieuwe Palestijnse eenheidsregering op 2 juni tussen Fatah en Hamas. Dat betekende dat de zwakte van de Palestijnen, hun verdeeldheid, tot op zekere hoogte werd opgeheven. Israël was woedend omdat de Palestijnse tweedracht feitelijk in zijn belang was. Maar het gebruikte als argument voor zijn woede dat Fatah en president Abbas nu met een terreurgroep samenwerkten. De regering-Netanyahu greep de ontvoering van drie jonge Israëliërs op de Westelijke Jordaanoever op 12 juni aan om die eenheidsregering te ondermijnen. Hamas kreeg de schuld – hoewel inmiddels duidelijk is dat het er niet achter zat – en werd keihard aangepakt met honderden arrestaties en andere middelen. Na de dood van de drie Israëliërs werd een jonge Palestijn door joodse extremisten levend verbrand. In die gespannen sfeer werden een paar raketaanvallen uit de Gazastrook, waarschijnlijk niet door Hamas maar door een radicalere groep, door Israël harder dan gebruikelijk vergolden, en volgde een zeer snelle escalatie. Hamas schoot tientallen raketten af en op 8 juli lanceerde Israël operatie ‘Protective Edge’, in eerste instantie bestaand uit een luchtoffensief.

5 Waarom vallen er veel meer Palestijnse doden dan Israëlische?

Simpel. De raketten van Hamas hebben inmiddels wel een veel groter bereik dan de Qassamraketten van het begin, die niet meer dan een soort voetzoekers waren, maar ze blijven primitief in vergelijking met de Israëlische wapens. Het zijn ongeleide wapens, waardoor je niet op een specifiek doel kunt mikken, wat ze overigens ook meteen tot terreurwapens maakt - alle burgers worden doelwit. Maar meestal slaan ze ergens in een veld in. Bovendien haalt het Israëlische anti-raketsysteem Iron Dome veel raketten uit de lucht. In deze oorlog zijn in Israël nu drie burgers bij dergelijke aanvallen gedood. Israël op zijn beurt voert een zwaar offensief uit met de modernste wapens in een klein, heel dichtbevolkt gebied (een derde van de Flevopolder). Dan kan je wel zeggen dat je vooraf waarschuwt voor je raketten en dat je preciziebombardementen uitvoert, maar dan weet je dat je hoe dan ook grote aantallen burgerdoden zult maken. Israël zegt steeds dat Hamas de burgerbevolking als menselijk schild gebruikt, maar daarvan is geen bewijs. De burgers kunnen gewoon geen kant uit. Resultaat na ruim drie weken: zo’n 1.700 doden, vooral burgers.

6 Wat wil Israël en wat wil Hamas?

Israël begon het offensief met de mededeling dat het een definitief einde wilde maken aan de raketbeschietingen. Daarom werden in eerste instantie niet alleen gemikt op (militaire) kopstukken van Hamas maar met name ook op raketopslagplaatsen en lanceerinstallaties. Toen op 17 juli het grondoffensief werd gelanceerd werd het belangrijkste doel de verwoesting van tunnels die Hamas onder de grens met Israël had gegraven en waardoor de Palestijnen gewapende acties in Israël kunnen uitvoeren. Ook eisen Israëlische leiders de ontwapening van Hamas en andere Palestijnse groepen. Hamas eist met name dat de blokkade wordt opgeheven die de Gazastrook verstikt. Israël blokkeert het gebied sinds Hamas er in 2007 de macht greep. Dat betekent dat Israël bepaalt wat en wie wel of niet het gebied ingaat; nauwelijks bouwmateriaal bijvoorbeeld. Het Egypte van generaal Sisi moet ook niets hebben van Hamas en heeft het afgelopen jaar alle smokkeltunnels onder de onderlinge grens dichtgemaakt. Nu komt alleen de Gazastrook binnen wat Israël goedkeurt. Als Hamas de bevolking te vriend wil houden, en dat wil het, moet het een verlichting van de blokkade zien te bewerkstelligen. Hoe moet anders straks al die oorlogsschade worden gerepareerd?

7 Wat willen de buurlanden?

Het belangrijkste buurland is Egypte, en zoals al gezegd, dat moet niets hebben van Hamas. Sisi heeft het bewind van Moslimbroeder-president Morsi ten val gebracht, en de Moslimbroederschap als terroristische organisatie gebrandmerkt. Hamas wordt door de huidige autoriteiten ook als terroristische organisatie beschouwd. Ook andere Arabische landen zitten op die lijn, zoals met name Saoedi-Arabië en sommige andere Golfstaten die evenmin iets van de Moslimbroederschap moeten hebben. Maar die regeringen moeten tegelijk op hun tellen passen. Hun bevolkingen zien namelijk dagelijks de beelden van dode burgers in de Gazastrook en die zijn daar woedend over. Kijk maar op Twitter en Facebook, daar maken Arabische burgers geen geheim van hun pro-Palestijnse gevoelens. Niet voor niets heeft de groot-mufti van Saoedi-Arabië, de hoogste religieuze autoriteit, zojuist demonstraties voor Gaza verboden. Dat betekent dat de autoriteiten daar heel bang voor zijn.

8 Waarom grijpt het Westen niet in?

De Verenigde Staten en de Europese Unie erkennen zonder meer het recht op zelfverdediging van Israël. En dat is ook begrijpelijk: geen regering kan toestaan dat zijn bevolking onder vuur komt te liggen. Maar dat betekent niet dat dat recht op zelfverdediging onbegrensd is. Oorlogsmisdrijven vallen er niet onder. In alle recente conflicten die Israël heeft uitgevochten, neem die van 2006 met Hezbollah in Libanon, en de twee eerdere Gaza-oorlogen, in 2008/9 en 2012, kwam er een moment waarop er zoveel burgerdoden waren gevallen en zoveel schade was aangericht dat het Westen druk begon uit te oefenen op Israël om ermee op te houden. In het huidige conflict was zo’n moment de Israëlische aanval op een VN-school vol met vluchtelingen op 30 juli, die tot zware internationale druk op Israël leidde met een humanitair bestand akkoord te gaan. Dat duurde overigens niet lang. Maar alle druk blijft beperkt tot diplomatieke pressie; de VS zijn uiteindelijk Israëls beste bondgenoot en en die vetoën in de VN-Veiligheidsraad elk voorstel dat verder gaat dan verbale kritiek. De Amerikaanse Israël-lobby AIPAC is heel machtig en het Congres wil van geen kritiek op Israël weten. Er zijn wel veel niet-westerse landen die de Palestijnen steunen, maar zij kunnen geen vuist maken.

9 Waarom kondigt de EU geen sancties af tegen Israël?

Er zijn al geruime tijd burgerinitiatieven aan de gang om Israël te boycotten en op andere manier te isoleren om het op die manier te dwingen in te stemmen met een twee-statenoplossing – dus onafhankelijk van deze nieuwe oorlog. Van tijd tot tijd hoor je dan ook dat een kunstenaar niet in Israël wil optreden of een Amerikaanse universiteit Israëlische academische instituten boycot. Dat vindt Israël niet leuk, maar de schade is nog gering. De EU doet wel iets: zij adviseert bedrijven in de lidstaten geen zaken te doen met de Israëlische nederzettingen in bezet gebied die immers volgens internationaal recht illegaal zijn. Dat heeft in Nederland onder andere dit jaar geleid tot het besluit van het pensioenfonds PGGM zich terug te trekken uit vijf Israëlische banken die relaties hebben met nederzettingen. Vond Israël ook niet leuk. In Nederland is ook een handtekeningenactie op gang gekomen voor economische sancties tegen Israël. 40.000 handtekeningen zijn er nu verzameld. Maar westerse regeringen willen zich (nog) niet branden aan hardere maatregelen tegen Israël. De Holocaust speelt natuurlijk een rol. En als puntje bij paaltje komt houdt Israël bij de regeringsleiders het imago van een democratisch eiland een zee van ondemocratische vijanden.

10 Waarom sluiten ze geen vrede?

Ja, waarom sluiten ze geen vrede. Het is namelijk niet zo dat de burgers in het hele gebied niet met elkaar zouden willen leven, van welke godsdienst of etniciteit dan ook. Maar ja, hun leiders. De huidige Israëlische regering vindt eigenlijk de status quo (vóór de oorlog) wel in orde, zolang de Palestijnen rustig zijn; ze geeft er de voorkeur aan het conflict te managen boven een oplossing. Een deel van de huidige coalitie wil überhaupt geen Palestijnse staat; dat vindt namelijk dat de bezette gebieden tot het door God gegeven Land van Israël behoren. Anderen, zoals premier Netanyahu, zeggen het risico niet te willen lopen dat de Westelijke Jordaanoever één grote raketlanceerinstallatie wordt. En nog een heleboel andere bezwaren. Aan Palestijnse kant is de verdeeldheid nu verminderd, maar hoe lang? En afgezien daarvan, op de huidige Israëlische voorwaarden is het voor hen onmogelijk een akkoord te sluiten. De vraag is alleen of het conflict te managen blijft voor Israël na deze oorlog. Elke dag zijn nu protesten aan de gang tegen Israël in de Westelijke Jordaanoever. Woede plus uitzichtloosheid zijn het recept voor een een Derde Intifada, oftewel een gewelddadige volksopstand zoals die van 1987-1993 en die van 2000-2005.