Zinvolle herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog

Vanavond om elf uur, tien uur lokale tijd, gaan in Downing Street en in gebouwen en huizen in heel het Verenigd Koninkrijk voor een uur de lichten uit. Mensen worden aangespoord slechts één lampje aan te laten, of een kaars, om daarmee het begin van de Eerste Wereldoorlog te herdenken – op het moment, precies honderd jaar geleden, waarop Groot-Brittannië Duitsland de oorlog verklaarde. „In heel Europa gaan de lichten uit”, stelde in 1914 de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Edward Grey, met gevoel voor de slachtpartij die zich in de daarop volgende vier jaar zou voltrekken.

Op allerlei plaatsen door heel Europa wordt dezer dagen stil gestaan bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het is niet alleen indrukwekkend, maar ook zinvol op deze donkere periode uit de geschiedenis terug te kijken. Bij veel plechtigheden wordt de nagedachtenis geëerd van de vele miljoenen die in die oorlog gesneuveld zijn. Tegelijk ligt bij veel ceremonies de nadruk op de verzoening tussen de strijdende partijen, die na twee verwoestende wereldoorlogen uiteindelijk in Europa tot stand is gebracht.

Zo vond zaterdag vond bij het Franse Belfort een herdenking plaats voor de eerste twee doden van La Grande Guerre, de Franse korporaal Jules-André Peugeot en de Duitse tweede luitenant Albert Mayer. Voor het eerst was het een gezamenlijk Frans-Duits eerbetoon aan de twee mannen, die omkwamen bij een schermutseling een dag voor Duitsland Frankrijk de oorlog verklaarde.

De presidenten van Frankrijk en Duitsland, François Hollande en Joachim Gauck, herdachten het begin van de oorlog gisteren samen in de Elzas, op de zogeheten Hartmannsweilerkopf. Op deze berg, waar bitter om gestreden is, zijn destijds 30.000 militairen gesneuveld. De bijnaam ‘montagne mangeuse d’hommes’, de berg die mensen verslindt, is erop terug te voeren. Maar zoals president Gauck gisteren terecht zei, heeft de berg die tienduizenden niet omgebracht, dat hebben de mensen zelf gedaan.

Zowel Gauck als Hollande riep op om lessen te trekken uit de geschiedenis. Dat is altijd moeilijk, want zelden zijn historische situaties werkelijk vergelijkbaar. Maar waarschuwingen bevat de geschiedenis zeker, al was het maar hoe breekbaar de vrede is en hoe vreselijk een oorlog uit de hand kan lopen waarin, zoals Gauck zei, „iedereen geloofde het goede te doen, iedereen geloofde dat het gerechtvaardigd was de anderen af te slachten”.

De Europese Unie, gebouwd op de ruïnes van twee wereldoorlogen, is geen gril van de geschiedenis, zei Gauck. De EU blijft een moeilijk project, erkende hij, „maar de generaties voor ons hadden graag onze moeilijkheden gehad”. Laat dat een inspiratie zijn.