Kolossale tempel om macht te laten zien

Imposante replica van Tempel van Salomon illustreert de opmars van pinkstergemeentes.

De tempel van de Universele Kerk van het Koninkrijk Gods bij de officiële opening gisteravond in São Paulo. Foto AFP

Midden in een woonwijk in de Braziliaanse metropool São Paulo is een reusachtige tempel verrezen, op een terrein zo groot als elf voetbalvelden. Het is een replica van de bijbelse Tempel van Salomon, met tienduizend zitplaatsen. De zandkleurige stenen komen uit Israël. De buitenmuren lichten ’s avonds goudkleurig op.

Opdrachtgever en financier van het grootste gebedshuis van Brazilië is de Universele Kerk van het Koninkrijk Gods. Dit is een pinksterbeweging die in 1977 werd gesticht door de omstreden bisschop en mediamagnaat Edir Macedo.

Dat de linkse president Dilma Rousseff, zelf katholiek, gisteravond aanwezig was bij de officiële opening van de tempel, laat zien hoe machtig en politiek belangrijk de pinkstergemeentes geworden zijn. Brazilië is nog steeds het land met de meeste katholieken ter wereld, ongeveer 123 miljoen. Maar evangelische gemeenschappen als die van Macedo winnen snel aan invloed. Zij zijn in tien jaar gegroeid van 15 tot 22 procent van de bevolking, aldus de laatste census, uit 2010. Dat zijn 42 miljoen mensen.

De opening was een modern spektakel. Op een reusachtig scherm werden bijbelverhalen geprojecteerd. Zes in het wit geklede mannen droegen sacraal een met bladgoud beklede replica van de Ark des Verbonds – het centrale en meest heilige voorwerp binnen het jodendom, dat dienst gaat doen als altaar – de tempel binnen. Een bisschop vertelde gepassioneerd over zijn vroegere crackverslaving, en hoe de kerk hem had gered.

Maar Rousseff kwam niet voor de show. Vertegenwoordigers van de conservatieve pinkstergemeentes maken deel uit van de huidige coalitie. Met het ook op de presidentsverkiezingen in oktober gaf Rousseff een duidelijk signaal af met haar aanwezigheid: die coalitie wil zij graag intact houden. Maar ook haar concurrenten proberen zich populair te maken bij evangelische kiezers.

De groeiende populariteit van de evangelische geloofsgemeenschappen komt volgens antropoloog en psycholoog Paulo Bonfatti, verbonden aan de onderwijsinstelling Juiz da Fora, door hun moderne koers. „Deze kerk is moderner, meer aangepast aan de eenentwintigste eeuw,” zegt Bonfatti, die een boek schreef over de Universele Kerk. „De kerk vormt bijvoorbeeld wel een sterk blok tegen homoseksualiteit en abortus, maar anticonceptie moedigt zij aan.”

Wat ook goed past in de Braziliaanse hang naar dramatiek en (bij)geloof, zijn de duiveluitdrijvingen en gebedsgenezing die bij deze religie horen. Het Braziliaanse evangelisme is gevormd naar Amerikaans model. De massabijeenkomsten en populaire tv-bisschoppen spreken vooral het armere deel van de bevolking aan.

Binnen de pinkstergemeentes is de Universele Kerk van het Koninkrijk Gods de snelst groeiende geloofsgemeenschap. De kerk predikt een theologie van de welvaart: geluk, gezondheid en rijkdom kunnen iedereen ten deel vallen. Niet in de hemel, maar nog tijdens het leven. Als geloofsaanhangers voldoende betalen, komt alles in orde, verzekert de kerk.

Met zijn nieuwe tempel straalt de Universele Kerk uit superieur te zijn over de andere pinkstergemeentes. Waar Brazilianen regelmatig in hun strandkloffie naar de kerk gaan, stelt de tempel strenge regels: korte rokjes, sensuele decolletés en voetbalshirts zijn verboden, politieke uitingen ook.

Zo wijkt de kerk af van de doorsnee gebedshuizen van de evangelische kerk. Dat zijn doorgaans sobere, door tl-verlichte ruimtes: op iedere straathoek klinken dagelijks luidruchtige missen, toegankelijk voor iedereen.

Vier jaar werkten arbeiders aan de imposante nieuwe tempel. De Universele Kerk legde er naar eigen zeggen 225 miljoen euro voor neer. Een groot bedrag, maar goed te doen voor de rijke instelling. Het persoonlijke vermogen van oprichter Macedo is door zakenblad Forbes geschat op negenhonderd miljoen euro.

Daar maakt de zowel populaire als omstreden Macedo geen geheim van. Zijn imperium omvat onder meer Rede Records, een van de grootste televisienetwerken van het land. Hij reist uitsluitend in privévliegtuigen en gebruikt een speciaal diplomatiek paspoort.

„Forbes zegt dat ik de rijkste bisschop van Brazilië ben,” zei Macedo schertsend in een video die vorig jaar viraal ging op internet. „Maar ze liegen. Ik ben niet de rijkste bisschop van Brazilië,” vervolgt hij. „Ik ben de rijkste bisschop ter wereld.”

Het maakt hem niet minder geliefd. In Brazilië is pronken met geld niet vies. Dat de bisschop in meerdere (financiële) schandalen verwikkeld raakte – in 1992 zat hij elf dagen in de gevangenis op verdenking van fraude – zien zijn aanhangers niet als een probleem. Berichten over fraude rondom de bouw van de Tempel van Salomon evenmin.

„God zal het wel goed vinden, anders had hij er wat aan gedaan, redeneren gelovigen”, verklaart antropoloog Bonfatti. „Iedereen wil wat Macedo heeft. Lijden doen zijn aanhangers in hun leven al genoeg.”

    • Floor Boon