Handelsoorlog komt dichterbij

Het is onwaarschijnlijk dat de EU-sancties Moskou op andere gedachten brengen. En de Europese Unie kan niet zomaar terugkrabbelen. Escalatie naar een handelsoorlog is een reëel scenario.

Europa heeft de doos van Pandora geopend. Met het opleggen van een nieuwe reeks, fors zwaardere sancties wil de Europese Unie Rusland bewegen te stoppen met het destabiliseren van Oekraïne. Maar de EU begeeft zich op een gevaarlijk pad. De sancties zouden het begin kunnen vormen van een langdurige, onvoorspelbare en voor allen ingrijpende handelsoorlog.

Dat stelt althans Raoul Ruperal van de Britse, eurosceptische denktank Open Europe. „Zodra je dit pad betreedt, is dat altijd het risico”, zegt hij. Ruperal onderstreept dat er nog geen handelsoorlog is en dat die er ook niet hoeft te komen. „Er zijn in Rusland, ook binnen het Kremlin, genoeg mensen die hiervoor beducht zijn. Rusland is nu eenmaal economisch erg afhankelijk van Europa.”

Maar het is een onzekere situatie, stelt hij. De EU en Rusland kunnen onopzettelijk verzeild raken in een steeds ernstigere vorm van ‘economische oorlogvoering’. Rusland kan tegenmaatregelen nemen als antwoord op de EU-sancties. En de EU kan op haar beurt weer reageren met nóg weer meer strafmaatregelen.

Vooralsnog stelt Rusland zich terughoudend op. Moskou deelt speldenprikken uit, zware vergeldingsmaatregelen zijn nog niet genomen. Het Agentschap ter Bescherming van Consumenten heeft na de EU-sancties een verbod afgekondigd op de import van fruit en groenten uit Polen. Pijnlijk voor Polen, nog nog geen klap voor de Europese economie.

Wel hangt er meer in de lucht. Leden van het Russische parlement werken aan een wet om westerse accountantskantoren en consultancyfirma’s te weren. Daarnaast dreigt het ministerie van Buitenlandse Zaken de gasprijzen voor EU-landen te verhogen. Deze stappen zouden meerdere EU-landen hard raken.

Steven Blockmans van de Brusselse denktank Centre for European Policy Studies, verwacht net als Ruperal dat Europa in ieder geval op termijn moet rekenen op aanzienlijke Russische tegensancties. Zeker als Europa de druk blijft opvoeren – de EU en de VS dreigen nu alweer met nog meer maatregelen tegen Moskou.

Blockmans ziet het als „mogelijkheid” dat Rusland zal overgaan tot het nationaliseren van bezittingen van westerse bedrijven in Rusland. Wetgeving daartoe wordt momenteel in het parlement behandeld. Westerse concerns maken zich daar achter de schermen zorgen over, zegt hij. „We hebben dat eerder gezien”, aldus Blockmans. In 2005 en 2007 zette het Kremlin Shell en BP onder druk om hun belangen in megagas- en olievelden voor de Russische oostkust te verkopen aan staatsbedrijf Gazprom.

De ultieme represaille zou zijn dat Moskou de gaskraan naar Europa dichtdraait, zegt hij. Rusland zette eerder meermalen zijn ‘gaswapen’ in tegen Oekraïne. Maar of Rusland dat middel ook tegen de EU durft te gebruiken, betwijfelt hij voor nu. Zo’n stap zou óók Rusland hard raken. Het heeft de gasinkomsten hard nodig, zeker nu het zo slecht gaat met de economie.

Ruperal noemt die stap „een dramatische, allerlaatste maatregel die Rusland bovendien internationaal compleet zou isoleren”. Maar er zijn volgens hem hardliners in het Kremlin die dat geen bezwaar vinden.

Hoever Moskou uiteindelijk zal gaan, hangt volgens Ruperal af van een machtsstrijd die woedt binnen het Kremlin. Winnen de hardliners, dan is alles mogelijk. „Poetin zal die maatregel in ieder geval willen bewaren tot de winter”, als de impact het grootst is.

Kan de doos van Pandora weer dicht? Rusland noch de EU is gebaat bij een langdurig economisch conflict, zegt zowel Ruperal als Blockmans. Maar het zal moeilijk worden. Volgens Blockmans is het voor de EU lastig het sanctieregime af te zwakken. „Het heeft lang geduurd voor Europa één lijn trok, maar het beleid is er nu en het is gebaseerd op principes. Europa is net een olietanker. Als zij eenmaal een koers heeft, is ze moeilijk bij te sturen.”

Volgens Blockmans is het aan Poetin om het conflict te bezweren. Het Kremlin moet zijn Oekraïne-beleid wijzigen. Maar hij ziet dat niet snel gebeuren. De EU-sancties zijn, meent hij, kennelijk nog niet zwaar genoeg voor Poetin om zijn beleid los te laten.

Ruperal stelt dat het wellicht zelfs onmogelijk is voor Poetin om nog terug te krabbelen. Zelfs als hij zou willen. „Als hij nu een draai zou maken, dan zou hij zijn steun kunnen verliezen. Ik zie moeilijk hoe Poetin kan gaan deëscaleren.” Zo bezien lijkt een langdurig economisch conflict eerder waarschijnlijk.

    • Chris Hensen
    • Tim Wagemakers