Wit,vuil,duister en de beste beats

Ze waren dé sensatie op Lowlands 2010, de shockrappers uit Zuid-Afrika. Het is niet alleen maar een act.

Yo-Landi Vi$$er en Ninja van Die Antwoord. Foto Ross Garrett

Wat is Die Antwoord? En is het echt? Over die vraag ging het vooral tijdens hun eerste optreden in Nederland op Lowlands in augustus 2010. Het Zuid-Afrikaanse rapduo trad op in een met graffiti beschilderd juichpak in de Bravo-tent. Snikheet. Het zweet droop langs het tentzeil en een uitzinnige massa kolkte voor het podium. De pakken gingen uit. Een lange uitgemergelde blockhead met een snorretje kwam tevoorschijn. Ninja rapte furieus afwisselend in het Engels en Zuid-Afrikaans. Regelmatig zwaaide hij met zijn edele delen, als een fabriekskabel door zijn zwarte Dark Side of the Moon-boxershort. Hij werd begeleid door de rattenstem van een kindvrouwtje met opgeschoren piekkapsel. Yo-Landi ging sensueel op en neer in een retestrakke gouden legging op de beats van een dj met monstermasker.

Lowlands-programmeur Maurice Spijker gaat „meestal wel even kijken bij een nieuwe act”, maar dit keer bleef hij „een uur lang gefascineerd staan”. Spijker was een van de eersten in Nederland die het Zuid-Afrikaanse trio oppikte in 2010. „Live is het een soort ervaring. Alleen al die kop van hem. Muzikaal was ik niet meteen overtuigd, maar het was interessant. De arty insteek, maar ook de rebelse ‘anti-feel’ die uit het hele optreden sprak. Het hangt tussen camp en cultuur in, misschien maakt dat het wel zo interessant.”

Die Antwoord kwam uit het niets, zo leek het in 2010. Ninja (Watkin ‘Waddy’ Tudor Jones, 39 jaar), Yo-landi Vi$$er (Anri Du Toit, 30) en dj Hi-Tek (Justin de Nobrega) veroverden de wereld by storm met hun mix van Zuid-Afrikaanse trailerparktrash, rave, rap en blingbling. De mini documentaire Zef Side ging viral nadat BoingBoing de video online zette in februari 2010. Niet lang daarna werd hij als kunst in het Guggenheim vertoond.

Geen zin in Lady Gaga

Binnen een paar maanden was Die Antwoord in gesprek over een platencontract bij Magnetron Music, het label van de Jeugd van Tegenwoordig. Die deal ging uiteindelijk niet door, het duo tekende bij Interscope voor hun debuut $O$ en brak die deal weer open na onenigheid over de artistieke koers in 2012. Hun laatste cd’s Ten$ion (2012) en Donker Mag (2014) verschenen op het eigen label Zef Records.

Vrijwel meteen kreeg Die Antwoord lof van Katy Perry, Nelly Furtado en regisseur David Lynch, werkte het samen met superproducer Diplo en haalde het hun neus op voor een project met Lady Gaga, die ze later belachelijk maakten in de clip ‘Fatty Boom Boom’ (2012). Daarin zien we hoe een lookalike in haar ‘meatdress’ Zuid-Afrika bezoekt, wordt overvallen, en een kakkerlak baart. De video is een parodie op haar video ‘Born This Way’ en de manier waarop Amerikanen aankijken tegen de ‘achterlijke’ Zuid-Afrikaanse cultuur.

Het duo kreeg ook kritiek. Ten$ion en Donker Mag zouden muzikaal weinig vernieuwend zijn en plat, geladen met misogyne, racistische en homofobe teksten. ‘Zef Side’, de trailertrashwijk uit hun documentaire, bestaat niet echt. In de wijk in Kaapstad waar de clip is opgenomen wonen met name kleurlingen. Ninja en Yo-Landi leerden elkaar kennen in Johannesburg toen hij op de zak van een gefortuneerd model leefde. Het waren „die stem en die attitude” die maakten dat hij met haar samen wilde werken. Ze trouwden en wonen nu met dochter Sixteen (9) in een van de betere wijken in Johannesburg, schrijft vriendin Diane Coetzer in tijdschrift Rolling Stone. Yo-Landi luistert naar 2Unlimited, Don’t want no short dick man en Rammstein terwijl ze speelt met ratten in haar zwart geverfde vertrekken. Ninja doet push-ups in zijn kamer die leeg is, op een futon na. Hij houdt van gangsterrap, behalve als hij zelf schrijft.

Spelen met blanke identiteit

Maar, Die Antwoord is meer dan een act. Rode draad in het werk van Ninja is het spelen met de blanke identiteit. Met zijn vroegere groep MaxNormal.TV deed hij dat al door de hoger opgeleide blanke kantoorslaaf belachelijk te maken, die zich terugtrekt in zijn eigen cocon. In de video ‘I Fink Your Freeky’ (2012) verschijnt Ninja wit geschilderd, met flinke horens, een directe weergave van het kunstwerk Butcher Boys (1985) van de Zuid-Afrikaanse kunstenares Jane Alexander. In de clip rukt Yo-Landi een homp vlees uit Ninja, een verwijzing naar ‘apartheid, dat als een kankergezwel uit de Zuid-Afrikaanse samenleving is gerukt en waarvan het land nu herstellende is’, zegt Ninja daarover in een interview achteraf.

Die Antwoord is een goed doordacht concept. Ze traden meerdere keren op met elektronicapionier Aphex Twin, wiens logo Ninja groot op zijn onderarm heeft getatoeëerd. Dat is minder verrassend dan je denkt. Ze delen een belangstelling voor een verheerlijking van het fysiek afwijkende. Vergelijk de video ‘Enter The Ninja’, waarin de in 2011 aan verouderingsziekte progeria overleden kunstenaar Leon Botha een cameo heeft en de clip ‘Windowlicker’ van Aphex Twin. Of neem de in Zuid-Afrika wonende Amerikaanse fotograaf Roger Ballen, die hun eerste video’s en persfoto’s maakte en eerder de armoede van de witte boerenbevolking in beeld bracht. Ook dat is een verwijzing naar de zelfkant van de maatschappij, het ‘fok you’-gevoel waar Die Antwoord met haar grofbektaal voor wil staan.

In Zef Side was geen sprake van ‘koketteren’ met de Zuid-Afrikaanse achterbuurtcultuur. Inmiddels is het duo, dat zich een passend accent heeft aangemeten, zelf verworden tot trailerparktrash. Wit, vuil en duister, zo blijkt uit de videoclips, maar wel met trots. Op die manier probeert Ninja een nieuwe manier te vinden om om te gaan met de beladen Zuid-Afrikaanse blanke identiteit.

Of, zoals zijn eega Yo-landi tegen Rolling Stone zegt: „De lijn tussen grof en smerig is dun. Wij zijn smerig en hebben een grote mond, maar zijn tegelijk bekwaam en strak en ritmisch, met de beste beats. De essentie van zef is je geen zorgen te maken over wat anderen denken.”