Vergeet China niet

De economie van Rusland drijft op olie en gas, zegt Heleen Mees. Als het Westen dit niet koopt, doet China ’t wel. Straf haalt weinig uit zonder Chinese steun.

De VS en de EU voeren de druk op Rusland op. Afgelopen dinsdag bereikten de ministers van Buitenlandse Zaken een akkoord over financiële sancties tegen Rusland. Die gaan veel verder dan de sancties die de VS hadden aangekondigd op de dag voor de aanslag op vlucht MH17.

Waar eerdere Amerikaanse sancties slechts twee Russische energiebedrijven en twee Russische banken troffen, geldt in de EU nu een verbod op aankopen van aandelen en obligaties van de grootste Russische staatsbanken. De VS hebben de financiële sancties inmiddels ook aangescherpt.

Volgens een toelichting bij het EU-besluit, hebben Russische staatsbanken tussen 2004 en 2012 voor 16,4 miljard dollar aan aandelenkapitaal opgehaald in Europa. In 2013 zou bijna de helft van al het geld afkomstig zijn uit EU-landen. Maar net als bij financiële producten geldt bij financiële sancties dat resultaten uit het verleden geen garanties bieden voor toekomst.

Op 17 juli, de dag dat vlucht MH17 werd neergehaald, publiceerde The New York Times een artikel waarin de effectiviteit van de sancties in twijfel werd getrokken, sancties die de dag ervoor waren afgekondigd. Volgens de krant zouden Chinese leningen de impact van de sancties op de olieproducenten Rosneft en Novatek volkomen tenietdoen.

Onbeperkte Chinese mogelijkheden

Vorig najaar loste Rosneft een deel van zijn westerse bankleningen vervroegd af met de waarschijnlijk uit China afkomstige voorfinanciering van olieleveranties. Het impliceert dat Russische bedrijven van China tegen dezelfde, of zelfs gunstiger voorwaarden geld kunnen lenen. Sectorbrede sancties zullen indringender gevolgen hebben voor de Russische economie dan de grotendeels cosmetische maatregelen van de VS. Maar daar staat tegenover dat de financiële mogelijkheden van China vrijwel onbeperkt zijn.

China, dat naar sommige maatstaven de grootste economie ter wereld is, beschikt over bijna 4.000 miljard dollar aan liquide buitenlandse (dollar)reserves, die voornamelijk in Amerikaanse staatsobligaties zijn belegd. Als China dat wil, kan het probleemloos het dichtdraaien van westerse geldkranen voor Rusland opvangen. De Amerikaanse oud-minister van Buitenlandse Zaken, Hillary Clinton, wees er daags na het neerhalen van vlucht MH17 op dat de Russische economie zeer eenzijdig is. Haar onderliggende boodschap is dat Rusland economisch kwetsbaar is als Europese landen erin slagen alternatieven voor het Siberisch gas te vinden.

Het is inderdaad nogal een achilleshiel om gas en olie als belangrijkste exportproduct te hebben. Zelfs als China al zijn schaliegasvoorraden weet te benutten, dan nog zal dat onvoldoende zijn om de energiebehoefte van 1,3 miljard Chinezen te bevredigen. China is tot nu toe de grote winnaar van de crisis in de Oekraïne. Sinds de annexatie van de Krim en het oplopen van de spanningen met het Westen kijkt de Russische president Poetin oostwaarts. Op 20 mei sloten Poetin en zijn Chinese ambtgenoot Xi Jinping een 30-jarig contract ter waarde van 400 miljard dollar voor Rusland om gas te leveren aan China, dat is een vijfde van de Russische gasleveranties aan West-Europa. Alles wijst erop dat Rusland sneller nieuwe afnemers voor zijn gas- en olievoorraden heeft, dan West-Europa alternatieve energiebronnen.

Terwijl het Westen in de ban was van de vliegramp, zette de Chinese president Xi Jinping zijn handelsmissie in Zuid-Amerika onverstoorbaar voort. Daarbij zegde hij de Zuid-Amerikaanse landen voor tientallen miljarden dollars aan nieuwe leningen toe.

Geen overhaaste conclusies

Hoewel China de resolutie van de VN Veiligheidsraad voor een onderzoek naar de toedracht van het neerhalen van vlucht MH17 steunde, waarschuwde de Chinese staatskrant Global Times vorige week nog dat geen overhaaste conclusies getrokken mogen worden.

Nu de repatriëring van lichamen en het onderzoek naar de toedracht stagneren, ligt het voor de hand dat westerse leiders, premier Rutte en de Australische premier Abbott voorop, een beroep op China doen om de druk op Rusland te vergroten. Zo zouden Rutte en Abbott erop kunnen aandringen dat, ook als China de sancties tegen Rusland niet steunt, het voorlopig afziet van stappen die de effectiviteit van de westerse sancties ondermijnen.

Sinds de jaren negentig is het belangrijkste doel van de Chinese leiders in hun relatie tot Rusland geweest de toevoer van olie en gas veilig te stellen. Verder is China tot nu toe heel terughoudend geweest om verantwoordelijkheid te nemen voor, en zich te mengen in, problemen die het eigenbelang niet direct raken. Maar er kan ook sprake zijn van wat Amerikanen de bigotry of low expectations noemen, oftewel de perversiteit van een laag verwachtingspatroon. Als niemand van China vraagt dat het moreel gezag toont, waarom zou het dat dan doen?