Meer defensie of blijft het bij pr?

Nederland verkocht zijn laatste tanks en besteedt relatief weinig aan defensie. Leiden Oekraïnecrisis en ‘MH17’ hier en elders tot een trendbreuk? Niet iedereen voelt een Russische dreiging even sterk, constateren experts.

Meeste NAVO-landen geven minder uit dan norm

Geloof niet dat het kabinet oprecht dacht dat het een robuuste militaire missie naar het oosten van Oekraïne kon sturen. De zinspeling van Mark Rutte daarop was „voor de bühne”, zegt Julian Lindley-French, een Britse militair historicus die al jaren in Nederland woont. „Na de tragedie met de MH17 wordt geroepen om stevig ingrijpen, dus dan geeft de premier de schijn van optreden. Dat is allemaal pr, terwijl niemand ook maar een seconde serieus heeft gedacht dat Poetin zo’n missie in betwist gebied bij de Russische grens zou toestaan.”

Toen op sociale media en in De Telegraaf vol emotie werd opgeroepen tot daadkrachtig en militair handelen, veinsden politici, volgens Lindley-French, dat dat mogelijk was. Maar hoewel het sturen van special forces naar Oekraïne nooit een serieuze optie kan zijn geweest, zou het neerhalen van het passagiersvliegtuig en de dood van 195 Nederlanders aan boord wel grote strategische en militaire consequenties kunnen hebben. Lindley-French: „Nederland staat op een omslagpunt: wil het militair weer meedoen of niet?”

Ook andere experts, nationaal en internationaal, vragen zich af of de ramp consequenties heeft voor hoe Nederland met zijn krijgsmacht omgaat. En hoeveel eraan wordt besteed. Volgende maand moet het VVD/PvdA-kabinet weer om de tafel met oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP over de begroting van volgend jaar. Er is al afgesproken dat er extra geld wordt vrijgemaakt voor Defensie. Vóór het neerschieten van MH17 werd gesproken over zo’n 100 miljoen euro meer voor de krijgsmacht. Mogelijk wordt dat bedrag nog iets hoger.

„Ik hoop het wel, maar ik vrees dat de fundamentele discussie over defensie ook nu niet gevoerd wordt”, zegt Jaap de Hoop Scheffer, oud-CDA-minister van Buitenlandse Zaken en voormalig secretaris-generaal van de NAVO. Het neerhalen van MH17 is „een dramatische wake-up call”, maar eigenlijk maar één van de symptomen van het feit dat Poetin met de annexatie van de Krim en het ontregelen van het oosten van Oekraïne de geopolitieke verhoudingen wezenlijk veranderd heeft, zegt hij. „Iedereen die nu niet inziet dat we meer in defensie moeten investeren leeft in een andere wereld en moet zich laten nakijken.”

Nederland zou niet het eerste land zijn waar wordt geconstateerd dat de bodem in de defensie-uitgaven is bereikt en het ‘vredesdividend’ van na de Koude Oorlog is opgesoupeerd. In Polen en Zweden is onlangs besloten na jaren van bezuinigingen weer geld in de krijgsmacht te investeren.

Maar die landen liggen relatief dicht bij Rusland. „In heel Europa wordt wel gezien dat de veiligheidssituatie achteruitgaat, maar de geografie bepaalt hoe sterk dat beleefd wordt”, zegt Alexander Mattelaer, specialist in Europees defensiebeleid aan de Vrije Universiteit Brussel. „Dit actuele drama en de maatschappelijke impact daarvan kunnen in Nederland een trendbreuk veroorzaken. Na afkeer tegen missies in Irak en Afghanistan roept de bevolking nu om het sturen van méér militairen. Dat is echt de omgekeerde wereld. Maar het betekent niet dat andere westerse landen dezelfde urgentie voelen.” In België is defensie nog geen hot topic in de lopende coalitievorming.

Christian Mölling, onderzoeker bij de Stiftung Wissenschaft und Politik, de grote Duitse denktank op het gebied van buitenlands en veiligheidsbeleid, ziet ook geen verhoogde interesse in Duitsland. „Duitsers voelen geen dreiging van Rusland.” Bovendien zullen Zuid-Europese landen als Spanje en Italië eerder fors op hun defensie gaan bezuinigen dan dat ze er meer aan willen uitgeven. „De financiële crisis is nog altijd een grotere bedreiging voor Europa dan Poetin.”

Maar of het nu de Russische expansiedrift is of budgettaire krapte, beide kunnen ervoor zorgen dat Europese landen eindelijk beter gaan samenwerken op defensiegebied. „In sommige landen, waaronder Nederland, zullen bepaalde militaire capaciteiten verdwijnen als die niet worden gedeeld met anderen”, zegt Mölling. Zeker de aantallen zwaardere conventionele wapens zijn afgelopen jaren verminderd in Europa. Nederland verkocht zelfs de laatste tanks. Als om Poetin af te schrikken in degelijk materieel geïnvesteerd zou moeten worden, kunnen veel landen dat niet meer alleen.

Wapengekletter – „toys for boys” – is bij uitstek wat er volgens de Brit Lindley-French moet gebeuren. „In de 21ste eeuw moet diplomatieke soft power flink ondersteund worden door militaire hard power. Alleen van dat laatste is Poetin onder de indruk.”

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat een hoger Nederlands defensiebudget of zwaardere wapens de ramp hadden voorkomen. Noch zal een investering van honderden miljoenen echt gewicht in de geopolitieke schaal leggen. „Toch is de koers die Nederland vaart cruciaal voor andere kleinere landen in de NAVO en Europese Unie”, zegt Lindley-French. „Als in Nederland het keerpunt bereikt is en er meer in defensie geïnvesteerd wordt, kan dat mede bepalen hoe landen als België, Hongarije en Tsjechië hun strategische keuzes maken.”

Van de EU als instituut wordt door de deskundigen weinig verwacht wat betreft verdergaande samenwerking. De NAVO daarentegen, die in september een top heeft in Wales, zal met initiatieven moeten komen om te zorgen dat Rusland niet ook onrust gaat stoken in de Baltische lidstaten, waar ook een grote Russische populatie woont. Deterrence, afschrikking, is daarbij het toverwoord.

Onbekend is nog welke rol Nederland daarin kan en wil spelen. Lindley-French: „Terecht ligt de focus hier nu op het terughalen van de lichamen. Zodra dat gebeurt, verdwijnt Oekraïne ook in Nederland weer van de voorpagina en is het de vraag of de schok genoeg teweeg heeft gebracht.”