Partijleider Xi balt zijn vuist

Zelfs hoogste partijtop is niet meer veilig.

Zhou Yongkang in 2012, toen hij nog een machtig en gevreesd man was. Foto Xinhua

In de inmiddels anderhalf jaar durende campagne tegen corrupte ‘tijgers en vliegen’ heeft de Chinese partijleider en president Xi Jinping een taboe doorbroken. Voor het eerst in de geschiedenis van de Volksrepubliek China zal een voormalig lid van het Staand Comité van het Politieke Bureau van de Communistische Partij van China, de gevreesde 71-jarige Zhou Yongkang, worden vervolgd wegens corruptie. Vaststaat dat het zal eindigen in een zware veroordeling.

Sinds het proces tegen de Bende van Vier in 1980 aan het einde van de Culturele Revolutie geldt in de hoogste partijregionen de regel dat in het belang van politieke stabiliteit zittende en gepensioneerde partijleiders en hun gezinnen boven de wet staan, hoe rijk zij dankzij hun sleutelfuncties in de top van de partijpiramide ook zijn geworden. Met het doorbreken van deze ongeschreven code heeft Xi Jinping alle geledingen van de 81 miljoen leden tellende Communistische Partij gisteren gewaarschuwd dat „niemand, maar dan ook niemand” boven de wet staat.

De onttakeling van Zhou Yongkang (71) die jarenlang op buitengewoon intimiderende en agressieve wijze het justitie- en staatsveiligheidsapparaat leidde, is niet zonder risico’s. „Iedereen in China stelt nu de vraag: wat is er toch gebeurd met de partij? Als Zhou Yongkang zo machtig en rijk kon worden, is hij dan de enige? Nee, natuurlijk, de hele top is verrot, denkt men”, zegt Deng Yuwen, een voormalige hoofdredacteur van een partijweekblad. De bekendmaking van het onderzoek, waarin Zhou niet langer wordt aangesproken als ‘kameraad’, was vandaag daarom ook het startsein voor een brede mediacampagne waarin Zhou en zijn clan worden geportretteerd als „enkelingen”, als „de weinige rotte appels”. Wat Zhou Yongkang precies heeft misdaan, blijft onduidelijk. Het vermoeden is dat hij, net als vele andere leiders, zijn posities heeft gebruikt om zijn familie en vrienden te helpen bij het vergaren van fortuin.

Het nog lopende onderzoek strekt zich uit tot Afrika, Canada en de VS. Als president-directeur van China National Petroleum Cooperation (CNPC) was Zhou ook een leidende figuur in de olie- en gasindustrie. Tientallen door hem benoemde managers bij CNPC, het grootste Chinese staatsbedrijf, zijn inmiddels vervangen. Tientallen voormalige medewerkers en familieleden van Zhou, onder wie onderministers, vice-provinciegouverneurs, bedrijfsleiders, zakenrelaties, zijn zoon Zhou Bin én enkele vriendinnen zijn al eerder gearresteerd en in een geval ter dood veroordeeld.

Voor buitenstaanders is de vrijwel permanente machtsstrijd in de partij nauwelijks te onderscheiden van oprechte pogingen de corruptie een halt toe te roepen. Volgens critici van de neomaoïstische wijze waarop president Xi Jinping zijn macht versterkt, gaat het om een onversneden politieke afrekening. Xi zou zich, door alle macht naar zichzelf en zijn coterie te trekken, ontwikkelen tot een soort Chinese Poetin.

Een meer welwillende uitleg is dat Xi probeert de rot uit de partij weg te snijden, omdat hij corruptie ziet als het grootste gevaar voor het voortbestaan van de 93 jaar oude partij. Feit is dat geen enkele partijleider zo hard en zo consequent campagne voert tegen verspilling van overheidsgelden, corruptie, machtsmisbruik en extravagante luxe als Xi in de eerste anderhalf jaar van zijn leiderschap.

De vraag is nu of Zhou de laatste tijger is die gevild wordt, want niemand in China gelooft dat hij de enige topfunctionaris is die zich heeft verrijkt. De lijst van namen van topfunctionarissen met steenrijke families is te lang om afgedrukt te worden op de voorpagina van het Volksdagblad.

Belangrijker is nog de vraag of hij zijn manifeste macht om tegenstanders uit te schakelen ook gaat gebruiken om de aangekondigde economische hervormingen door te zetten. De plannen om de industriële monopolies te doorbreken, delen van de economie te privatiseren, het belastingsysteem en de grondpolitiek te hervormen stuiten op groot verzet van lokale overheden en de machtige leiders van staatsbedrijven. Ongetwijfeld zijn zij geschokt en gewaarschuwd door de val van Zhou Yongkang en het keiharde machtsvertoon van Xi Jinping.