De nieuwe man smeekt niet in Moskou

Vicepremier in de Donbass

Nieuwe leider ziet Transnistrië als voorbeeld.

De leiders van de afgescheiden Volksrepubliek Donetsk komen van steeds verder. Sinds maandag zwaait een Rus uit Siberië de scepter over de rebellen in de Donbass: Vladimir Antjoefejev (63) is formeel niet meer dan vicepremier. Maar omdat minister-president Aleksandr Borodaj begin deze week naar Moskou vloog, geeft Antjoefejev leiding in het bezette provinciegebouw in Donetsk.

Maandagavond verscheen hij al op de Russische televisie. Niet in martiaal gevechtstenue, maar in strak gesneden burgerpak met stropdas en een modieus getrimd baardje. Om uit te leggen dat de waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) niet bij de rampplek rond Thorez konden komen wegens het tegenoffensief van de Oekraïense strijdkrachten. Er mocht kennelijk geen twijfel over bestaan: Antjoefejev is nu de man met macht.

Waarom de eigenlijke premier de plaat heeft gepoetst, is onduidelijk. Naar eigen zeggen week Borodaj uit naar Moskou, de stad waar deze journalist/activist eigenlijk vandaan komt, om „het vluchtelingenvraagstuk” te bespreken. Eerder was hij er al voor „consultaties”, waarna er vanuit Rusland intensieve wapenleveranties op gang kwamen. Oekraïense media melden echter dat hij is gevlucht voor het „antiterroristische” tegenoffensief waarmee Kiev de volksrepubliek in de „tang” heeft genomen. Ook Igor Bezler zou zijn gevlucht. Bezler, bijgenaamd Bes (Demon), is volgens de Oekraïense geheime dienst SBOe de kolonel bij de Russische militaire inlichtingendienst GROe die op de dag van de vliegramp met de MH17 de liaisonofficier met Moskou was.

De komst van en keuze voor Antjoefejev is een aanwijzing welke kant Moskou op wil in Oost-Oekraïne: het Moldavische afscheidingsmodel Transnistrië. Juist daar heeft Antjoefejev zijn belangrijkste ervaringen opgedaan.

Vladimir Antjoefejev, geboren in Novosibirsk en opgeleid in Minsk, heeft zijn hele leven in het repressieve apparaat gediend. Helemaal zuiver op de graat was hij niet. Zo zou hij ten tijde van de Sovjet-Unie geld hebben verduisterd, een vergrijp waarmee hij, nota bene lid van de communistische partij, kon worden gechanteerd.

Zijn eerste faam als vooruitgeschoven post van Moskou verwierf hij in Riga. Precies toen de onafhankelijkheidsbeweging in Letland in 1991 haar hoogtepunt bereikte, diende hij in Riga bij de politie. Tijdens de (mislukte) staatsgreep in de Sovjet-Unie van augustus 1991 stond hij aan de kant van de putschisten in Moskou.

Nadat de coup op een fiasco was uitgedraaid week Antjoefejev uit naar Moldavië – in Letland liep een arrestatiebevel tegen hem. Of beter: naar Tiraspol op de oostelijke oever van de Dnjestr, waar toen een pro-Russische afscheidingsbeweging de wapens oppakte. Antjoefejev werd er minister voor staatsveiligheid van het inmiddels afgescheiden Transnistrië. Hij bouwde er een geheime dienst op.

Zijn ontslag in 2012 is met schimmigheid omgeven. Zeker is dat president Igor Smirnov kort daarvoor was teruggetreden ten gunste van Jevgeni Sjevtsjoek. Na het vertrek van Antjoefejev uit Tiraspol doken verhalen op over „excessief” gedrag en corruptie. Zo liet hij zich betalen om strafzaken te seponeren. Hij kreeg er een strafzaak aan zijn broek en vertrok naar Moskou.

Tweeënhalf jaar was Antjoefejev voor de buitenwereld zoek. Totdat hij zich op 10 juli dit jaar liet benoemen tot vicepremier van de Volksrepubliek Donetsk, waar de rangen van de lokale rebellenleiders net stevig waren gezuiverd.

Bij zijn eerste optreden als nieuwe leider liet hij maandag blijken dat hij een plan-B heeft. Anders dan militair commandant Igor Strelkov, die afgelopen maand heeft gesmeekt om een directe militaire interventie uit Rusland, hamerde Antjoefejev daar ineens niet meer op: „Ik denk dat Rusland, met zijn autoriteit, in staat is de situatie te keren”, zei hij. „Wij zien en voelen de politieke en humanitaire steun van Rusland. Dat gebeurt absoluut conform de wil van de president. Maar de president van Rusland heeft veel verschillende verplichtingen, veel verschillende zaken” aan zijn hoofd.

Waarna Antjoefejev een geopolitiek vergezicht etaleerde. „Europa heeft de hele Oekraïne helemaal niet nodig. De Europeanen hoeven maar een deel van Oekraïne: dat deel dat overging als bonus van de Tweede Wereldoorlog: voormalig grondgebied van Roemenië, Polen en Hongarije.” Dat idee leeft ook in het Kremlin, waar men hoopt een wig te kunnen drijven tussen Europa en de VS. Antjoefejev zei het maandag zo: „Europa heeft voordeel aan samenwerking en goede politieke verhoudingen met Rusland. Al het kwaad komt uit de Verenigde Staten.”