De EU kan dus wél bijten

Gisteren besloot de EU het zwaarste diplomatieke wapen dat zij heeft in te zetten tegen Rusland. Het kan de opmaat zijn naar een handelsoorlog die Europa sinds de Koude Oorlog niet meer heeft meegemaakt.

Correspondent brussel

De Europese Unie heeft gisteren laten zien dat zij, als het echt moet, wel degelijk kan bijten.

Lidstaten besloten om het zwaarste diplomatieke wapen waarover zij beschikken alsnog in te zetten bij de Oekraïne-crisis: binnen enkele dagen zullen de eerste brede, economische sancties tegen Rusland van kracht zijn. Een EU-diplomaat sprak gisteren van „een grote stap voorwaarts”.

Eenvoudig was die stap niet: zoals zo vaak in Europa was er een ramp nodig om lidstaten écht in beweging te krijgen. Dat was zo tijdens de eurocrisis en de vluchtelingendrama’s op de Middellandse Zee, en dat is ook nu zo.

Door de vliegramp met de MH17 en de mogelijke Russische betrokkenheid daarbij moesten lidstaten eventuele reserves – Rusland is een belangrijke handelspartner en gasleverancier – laten varen en tot actie overgaan.

Het begin van een handelsoorlog

Sinds maart nam de EU al vele strafmaatregelen, maar die waren beperkt en alleen tegen specifieke personen en bedrijven en boden Rusland volop ruimte voor een uitweg zonder al te veel gezichtsverlies.

Na de annexatie van de Krim op 21 maart bleef dat zo. Maar de sancties die nu worden opgelegd zouden de opmaat kunnen worden van een handelsoorlog die Europa sinds het einde van de Koude Oorlog niet meer heeft meegemaakt.

De EU kan geen „positieve agenda” najagen „als het [door Rusland, red.] ontketende geweld onschuldige burgers doodt”, verklaarde EU-president Herman van Rompuy gisteren namens de regeringsleiders. Het sanctiepakket dient dan ook als „sterke waarschuwing” aan de Russische president Poetin.

Emotionele onderhandelingen

Aanvankelijk leek een extra top van EU-leiders nodig voor zo’n zware beslissing. Maar Van Rompuy pleitte daar eind vorige week in een uitgelekte brief tegen. Niet in de laatste plaats, zeggen EU-diplomaten, omdat zo’n top mogelijk tot nieuwe, wellicht ook meer emotionele onderhandelingen op het hoogste niveau zou hebben geleid. Gezien de ernst van de situatie in Oekraïne was dat onwenselijk.

EU-ambassadeurs in Brussel mochten daarom gisteren de laatste plooien gladstrijken. Formeel mogen die geen besluit nemen: dat moeten de EU-leiders alsnog zelf doen, maar dat gebeurt nu via een zogenoemde schriftelijke procedure. Volgens diplomaten is dat een formaliteit.

De maatregelen hebben betrekking op ruwweg drie terreinen: financiën, energie en defensie. Banken waarin de Russische staat meerderheidsaandeelhouder is kunnen straks geen kapitaal meer ophalen binnen de EU-grenzen. De toegang tot defensiematerieel en moderne energietechnologie wordt beperkt. Ook komt er een zwarte lijst van materialen die civiele én militaire toepassingen hebben, zoals supersnelle computers „die zowel in ziekenhuizen als in commandocentra kunnen worden gebruikt”, aldus een diplomaat. De sancties zijn in principe één jaar van kracht, maar kunnen worden verlengd.

Ook duidelijk is dat de sancties vooralsnog vooral op de toekomst gericht zijn en minder op het verleden. Zo hoeft Frankrijk een omstreden Russische order van Mistral-helikopterschepen niet te annuleren. Onderhoudscontracten voor al verkochte wapens kunnen worden nageleefd, reserveonderdelen mogen worden geleverd. De sancties hebben ook geen betrekking op reeds gedane transacties van aandelen en schuldpapier. En ook de voor Europa belangrijke gassector blijft voorlopig buiten schot: de energiesancties hebben betrekking op de oliesector en dan vooral op ‘niches’ hierin, zoals ontginning op grote zeediepte en rondom de Noordpoolcirkel. Vooral het sterk van Russisch gas afhankelijke Duitsland zou hierop hebben aangedrongen.

Voor een deel is dat een kwestie van welbegrepen eigenbelang. Of, zoals Van Rompuy het in zijn brief formuleerde: het pakket moet „een sterke impact op Ruslands economie hebben terwijl het effect op EU-economieën gematigd blijft”.

Maar dat de lidstaten niet te hard van stapel willen lopen is ook een kwestie van diplomatie: nu al gaan voor de hardste sancties, betekent dat je later geen extra stappen kunt zetten.

De EU houdt de deur open voor Moskou: de sancties, zo is afgesproken, kunnen op elk gewenst moment worden afgezwakt of aangescherpt, naar gelang de situatie in Oekraïne.

Geen stormachtige discussies

Het gisteren gesloten akkoord strookt in hoofdlijnen met voorstellen die vorige week door de Europese Commissie zijn gedaan. „Daar is niks wezenlijks aan veranderd”, zegt een EU-diplomaat.

Er waren gisteren ook „geen stormachtige discussies” tussen lidstaten. Die zijn al geweest: de commissie is al sinds maart aan het inventariseren welke economische sancties mogelijk zijn. Lidstaten mochten daar de afgelopen maanden uitgebreid hun zegje over doen.

Het laatste commissievoorstel van vorige week was in feite al een compromis. Volgens Van Rompuy is er een „juiste balans” gevonden.

Nu moet nog blijken hoezeer Poetin onder de indruk is.