President Poetin zit klem

Nationalisten bepalen de stemming in Rusland. Vanuit het Kremlin kan Poetin de koers niet meer zomaar wijzigen.

Zakenlieden zwijgen. Politici houden zich schuil. Televisieploegen rukken elke avond in oorlogsstemming uit. Kiezers zijn onverschrokken: 61 procent is niet ongerust over de westerse sancties. Hoe lang kan de eenstemmigheid in Rusland duren?

Volgens de Bundesnachtrichtendienst (BND) is er wel degelijk onvrede in de top van de macht. De Duitse inlichtingendienst heeft de Bondsdag daarover geïnformeerd, meldt weekblad Der Spiegel. Namen van dissidenten rond het Kremlin zijn niet bekend. Maar de veronderstelling dat de eenheid brozer is dan ze lijkt, ligt voor de hand. De kosten van de huidige buitenlandse politiek en de westerse sancties zouden een wig moeten drijven tussen de markteconomische vleugel enerzijds en het militair-industriële kamp anderzijds. De geldstroom droogt immers op.

Tien jaar is er evenwicht geweest. De machtsorganen van geheime dienst, krijgsmacht en justitie (de zogenoemde siloviki) kregen prioriteit. De liberalere staatskapitalisten mochten hun gang gaan, ook in het buitenland, als ze zich maar voegden naar de president. En de traditionele bureaucraten, die medische zorg, onderwijs, agenten, soldaten en gepensioneerden onderhouden, kregen een machtspositie omdat deze budgetniki het hart vormen van het sociale contract tussen het regime en de bevolking.

De clan die dit alles overkoepelt, is de zogeheten Coöperatie Osero (Meer), vernoemd naar een datsjapark bij Sint-Petersburg waar de president, de spoorwegdirecteur en andere vrienden sjaslik eten. Samen met de siloviki in de Veiligheidsraad vormt deze datsjaclub het ‘keukenkabinet’ van Poetin, zegt politicologe Lilia Sjevtsova van het Carnegie Centrum in Moskou.

Na de presidentsverkiezingen van 2012, die gepaard gingen met voor Rusland ongekend massaal protest tegen fraude, is de interne balans verstoord geraakt. De staatskapitalisten hebben terrein verloren. Het evenwicht wordt volgens Poetins voormalige spindoctor en mediastrateeg Gleb Pavlovsky nog steeds bepaald door vier mannen: Ivanov (chef van de presidentiële administratie), Patroesjev (secretaris van de Veiligheidsraad), Volodin (adjunct-chefstaf van het Kremlin) en Peskov (woordvoerder). Hun onderlinge balans wisselt per onderwerp, aldus Pavlovsky. En hij kan het weten. Hij was van 1996 tot eind 2011 werkzaam voor het Kremlin en deed het ruigere fixwerk, zoals de (mislukte) verkiezingscampagne van de intussen afgezette president Janoekovitsj in Oekraïne in 2004.

Volgens Pavlovsky heeft de escalatie in Oekraïne geen sussende invloed op de machtsverhoudingen binnen het Kremlin. De milities in de Donbass zijn bezig met een ‘rood orthodox-christelijk project’, zoals het in Moskou heet. Veel vrijwilligers hebben een links (sovjet) of reactionair (kerk) nationalistische achtergrond. Allen zijn verenigd in weerzin jegens de westerse democratie en markteconomie. En ze hebben aanzien in Rusland, waar de vrije strijder heimelijk wordt gekoesterd als een cowboy.

Volgens Pavlovsky is door de rol van deze groepen de situatie voor Poetin nogal veranderd. „Er bestaat in Rusland weer zoiets als een publieke opinie. Als Poetin de propaganda op de televisie van richting verandert, zal niet op slag alles veranderen.” De ex-spindoctor van het Kremlin denkt daarom dat Poetin klem zit en geen scherpe bocht in een andere richting meer kan maken. „Daarom bedrijft hij die dubbelzinnige politiek. Hij heeft weinig manoeuvreerruimte.”

Na afloop van een speciale sessie van de Veiligheidsraad, een week geleden, zei secretaris Patroesjev dat de macht ook eens moet luisteren naar onwelgevallige oppositie. Na enige verwarring concludeerden medewerkers van mensenrechtenorganisatie Memorial, sinds kort gekwalificeerd als ‘buitenlands agent’, dat Patroesjev niet op hen doelde. Hij had het over de linkse en rechtse nationalisten van het ‘rood-orthodoxe project’, vertelt Nikita Petrov, adjunct-directeur van Memorial.

Poetin heeft de geest van het nationalisme bevrijd en die is aan zijn controle ontsnapt. Hoe het Kremlin hiermee omgaat, is onduidelijk. „We kunnen alleen door de kieren kijken. Het Kremlin kan het raam niet open zetten, want dan komt de meute naar binnen”, aldus Sjevtsova.

Ook zij denkt dat Poetin wordt gegijzeld door zijn eigen acties in Oekraïne. „Hij is bevangen door de logica van de bobslee: hij kan de koers niet meer veranderen, hooguit de snelheid”.