Ook zonder sancties lijdt Rusland al

Sancties tegen Russische bedrijven zullen snel voelbaar worden. Er is al kapitaalvlucht gaande en de corruptie bij de staat belemmert de groei.

Reisbureau Neva is bankroet. Kapot gegaan, bijna twee weken geleden, aan de machtspositie van de Russische geheime dienst. Dezelfde FSB waardoor het reisbureau twee decennia juist heeft gefloreerd. Neva was jarenlang namelijk dé touroperator waar veel functionarissen van de staatsveiligheidsdiensten, de binnenlandse strijdkrachten en andere geüniformeerde machtsorganen (siloviki) hun buitenlandse reizen boekten.

Dat was geen toeval. Neva was in 1990 in Sint-Petersburg opgericht door KGB-kolonel Vladimir Strzjalkovski, een collega van Poetin bij de inlichtingendienst. Na zijn entree in het Kremlin, als premier in 1999 en president in 2000, vertrouwde Poetin hem hoge en lucratieve staatsfuncties toe. Neva groeide mede dankzij deze band met het Kremlin uit tot een van de grootste touroperators van het land.

Maar door het strengere uitreisbeleid van de Russische regering en uit angst voor de Westerse sancties zien steeds meer siloviki dit jaar af van een trip naar het buitenland. De organen zelf maken het hun ook moeilijker. Die eisen dat ze hun paspoorten bij de werkgever inleveren, zodat ze alleen met toestemming van hogerhand de grens over kunnen. Dat kostte Neva dit jaar zo’n 25 procent van zijn omzet. Gecombineerd met internetconcurrentie en wisselkoersproblemen door de devaluerende roebel leidde dit overheidsbeleid tot het faillissement. Strzjalkovsky heeft er geen last van. Hij is al weer 15 jaar uit het bedrijf. Poetin had betere functies voor hem in petto.

Het lot van Neva staat symbool voor de toestand van de macro-economie in Rusland. De touroperator ging kopje onder aan een eenzijdige klantenkring, slecht management, nepotisme en de landspolitiek. De economie kampt met vergelijkbare problemen: een monocultuur door oliedollars, corrupte staatsstructuren, een parallelle offshore economie voor de loyale lieden en riskant buitenlands beleid.

De economische vooruitzichten zijn al langer ongunstig. Vorig jaar groeide het bruto binnenlands product met 1,3 procent, ruim 0,7 procentpunt lager dan gemiddeld mondiaal. En toen was er van een geopolitieke crisis rond Oekraïne nog amper sprake. Dit jaar wordt een groei van 0,2 procent (IMF) à 0,4 procent (Centrale Bank Rusland) voorzien. Naar Russische verhoudingen, waar elk percentage onder de vijf te weinig is, is dit een recessie.

Kapitaalvlucht investeerders

De barrage aan Amerikaanse en Europese sancties tegen machtige mensen en nu ook cruciale bedrijven maken de toestand nog complexer. Het Kremlin houdt zich groot. Volgens presidentieel economisch adviseur Andrej Beloöesov hebben de westerse sancties geen wezenlijk effect. Maar elke dag zijn er kleinere en grotere signalen dat de economie kantelt. Vorige week hebben buitenlandse investeerders meer geld aan de Russische kapitaalmarkt onttrokken dan op enig moment eerder dit jaar. De uittocht is al weken gaande.

Russisch geld zoekt eveneens een veiliger heenkomen. In totaal bedraagt de kapitaalvlucht tot nu toe bijna 60 miljard euro, meer dan in heel 2013. De Centrale Bank meldde vorige week dat consumenten dit jaar twee tot drie keer minder hebben geleend dan vorig jaar. Ze gebruiken de leningen voor 90 procent om andere schulden af te lossen, niet om spullen te kopen. Uit de omgeving van premier Dmitri Medvedev sijpelen intussen berichten dat de overheidsbegroting niet rondkomt. Ter compensatie wordt gedacht aan een verhoging van de btw of de inkomstenbelasting. Intussen moeten de tekorten worden aangevuld uit het zogeheten Reservefonds (al jaren stabiel circa 67 miljard euro in kas) en de pensioenkassen door het Nationaal Welvaartsfonds (ook 67 miljard). Dat zijn de potten waarin het ministerie van Financiën een deel van de opbrengst uit de olie- en gasexport stopt.

De redding komt niet uit de BRICS

In al deze statistieken zijn de sancties nog niet verdisconteerd. Maar die kunnen snel zichtbaar worden. Het staatsoliebedrijf Rosneft, in handen van Poetins ex-rechterhand Igor Setsjin, moet komend half jaar circa 18,25 miljard euro herfinancieren. Rosneft en Setsjin staan op de Amerikaanse sanctielijst. Als Europa volgt, heeft Rosneft een groot probleem. Het kan zijn schulden dan niet of alleen kortstondig en tegen hoge rentes herstructureren. Van de banken in de BRICS-landen hoeft Rosneft niet veel te verwachten. Behalve India wordt daar volgens de krant Kommersant overal een trend van terugtrekkend kapitaal zichtbaar.

Rosneft is niet de enige met dit probleem. Volgens de econoom Igor Nikolajev hebben Russische bedrijven voor zo’n 375 miljard euro schuld – de Centrale Bank heeft het over 300 miljard – waarvan 85 miljard moet worden geherfinancierd. Ook als die ondernemingen niet op een sanctielijst staan en er qua liquiditeit goed voorstaan, zullen Europese banken de risico’s incalculeren, zegt de Moskouse econoom Jevgeni Gontmacher. Ook omdat die banken grote belangen hebben. Europese financiële instellingen hebben 140 miljard euro uitstaan bij Russische banken. Een tiende komt voor rekening van Nederlandse banken, heeft de zakenkrant Vedomosti uitgerekend, ING voorop. Amerikaanse banken hebben nog geen 25 miljard aan krediet uitstaan.

Gontmacher is adjunct-directeur van het Koedrin Fonds van oud-minister Aleksej Koedrin van Financiën die vorige week waarschuwde dat de huidige politieke crisis de gemiddelde Rus wel eens 15 tot 20 procent van zijn inkomen kan kosten. Hij zegt dat Rusland nu de rekening gepresenteerd krijgt voor vijf jaar falend beleid. De regering heeft zichzelf na de kredietcrisis van 2009 voor de gek gehouden met het idee dat Rusland eerder uit het dal was dan het decadente Europa. „De oorzaak is structureel. Alle groei komt nog steeds uit de energie-export, een beetje uit de metallurgie en uit de dienstensector. Er wordt nog steeds niet geïnvesteerd in Russische productie. Noch in de infrastructuur. Een tolweg van 50 kilometer bij Moskou – daar was sprake van – zou pas na 2035 renderen. Wie investeert daarin als je zelfs niet weet wat er over een maand gebeurt”, aldus Gontmacher.

Dat investeringsklimaat is de crux, meer nog dan de sancties. Het is beroerd door het wisselvallige bestuur en het ontbreken van een onafhankelijke rechtelijke macht. En door corruptie, die volgens Gontmacher de laatste jaren sterk is toegenomen. „Niet op het niveau van de politie of de arts, maar op het hoogste staatsniveau. Er is daar een parallelle economie, qua omvang niet te berekenen, die niet leidt tot investeringen in Rusland. Dit in tegenstelling tot de zwarte (misdaad) of grijze (bouwvakkers) economie. Zonder deze parallelle economie zou Rusland op een niveau als Tsjechië staan”, zegt de econoom.

Volgens Gontmacher kan alleen diepgaande politieke hervorming Rusland redden. „Economische hervorming is onvoldoende. Ook zonder sancties zou er geen wonder mogelijk zijn. Poetins mantra over stabiliteit is een leugen. Sinds 2008 is de toestand instabiel.” Maar of de sancties zich tegen hem keren als de gewone mensen er last van krijgen? „Het kan ook leiden tot een ‘iedereen is tegen ons’. De situatie ontwikkelt zich snel naar onverwachte crises en conflicten.”